İstanbul’un Metan Alarmı: Uydular Ne Ölçtü?

5 Ekim 2026'da yayımlanan bir araştırma haberi, İstanbul'un atık yönetimine ilişkin yıllardır süren tartışmaya yeni bir veri ekledi. Silivri'deki düzenli depolama sahasından atmosfere yayılan metan, artık yalnızca tesis çevresinde yapılan ölçümlerle değerlendirilmiyordu. Gazın oluşturduğu bulut, yörüngedeki bir uydunun ölçüm cihazlarına yakalanmıştı. Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) araştırmacılarının analizine göre, sahada gözlemlenen ortalama salım hızı saatte 7,4 tondu.[1][3]

The Guardian'ın yayımladığı bulgulara göre, Şile'deki başka bir atık sahasında da saatte yaklaşık 4 ton metan salımı tespit edildi. Bunlar, sıradan bir belediye atık tesisinden beklenen küçük kaçaklar olarak değerlendirilemeyecek büyüklükte emisyonlardı. Araştırmacılar, Türkiye'deki bazı atık sahalarının küresel ölçekte dikkat çeken büyük metan kaynakları arasında bulunduğunu belirtiyordu.[3]

Bu veriler kamuoyuna ulaştığında iki farklı endişenin birbirine karışması kolay: İstanbul'da metan salımı gerçekten son dönemde artmış mıydı ve bu durum yakın çevrede yaşayan insanlar için büyük bir patlama tehlikesi mi yaratıyordu? Bilimsel bulgular ciddi bir çevre sorununa işaret ediyor. Fakat bir tesisin saatte ne kadar gaz saldığını bilmek, zaman içinde artış yaşandığını veya insanların yaşadığı alanlarda tehlikeli gaz yoğunluğuna ulaşıldığını tek başına göstermiyor.

Silivri ve Şile'de uyduların tespit ettiği kaynaklar

UCLA Hukuk Fakültesi bünyesindeki STOP Methane Project, Carbon Mapper'ın kamuya açık uydu verilerini kullanarak Türkiye'nin atık sektöründeki yüksek metan emisyonlarını inceledi. 1 Ocak 2025 ile 1 Haziran 2026 arasındaki gözlem döneminde, en yüksek ortalama salım hızlarına sahip 10 atık sahası belirlendi. Çalışma, en az iki kez ölçülebilir metan bulutu gözlemlenen tesisleri esas alıyordu. Bu sahalarla ilişkilendirilen 70 ayrı metan bulutu bulunuyordu.[1]

Listenin en dikkat çekici kaynaklarından biri İstanbul'un Silivri ilçesindeki Seymen atık sahasıydı. Araştırmada kullanılan veriler, tesisin atmosfere saatte ortalama 7,4 ton metan bıraktığını gösteriyordu. İstanbul'un diğer yakasındaki Şile-Kömürcüoda sahası da yaklaşık 4 ton/saat salımla gündeme geldi.[1][3]

Silivri'deki tesisin işletmecisi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi iştiraki İSTAÇ. UCLA araştırmacıları, uyduyla belirlenen emisyon kaynağının konumunu kamuya açık tesis haritaları ve koordinatlarla karşılaştırarak bu eşleştirmeyi yaptı. Dolayısıyla burada İstanbul üzerinde nereden geldiği bilinmeyen bir gaz bulutundan söz edilmiyor. Belirli atık depolama sahalarıyla ilişkilendirilebilen emisyon kaynakları inceleniyor.[2]

Üstelik bu tesislerde metan toplama altyapısı da bulunuyor. İSTAÇ'ın kendi açıklamalarında Silivri-Seymen, Şile-Kömürcüoda ve Odayeri sahalarında toplanan çöp gazıyla elektrik üretildiği belirtiliyor.[5]

Bu durum, uydu ölçümleri ile tesis işletmeciliğinin performans kayıtlarını karşılaştırmayı gerekli kılıyor. Çünkü gazı enerjiye dönüştüren bir sistemin bulunması, üretilen gazın tamamının yakalandığını kanıtlamıyor.

Saatte 7,4 ve 8,4 ton: Rakamlar nasıl okunmalı?

Silivri için haberlerde iki farklı rakam görülüyor: saatte 7,4 ton ve 8,4 ton. Bunların birbirini izleyen iki ölçüm olduğu düşünülürse metan salımının kısa sürede yükseldiği sonucuna varılabilir. Ancak çalışmalar böyle bir karşılaştırmaya izin vermiyor.

UCLA'nın 20 Nisan 2026'da yayımladığı küresel atık sahaları araştırması, esas olarak 2025 yılında ölçülen emisyonları karşılaştırıyordu. Araştırmacılar, gözlem penceresini 7 Nisan 2026'ya kadar genişlettiklerinde Silivri için 8,4 ton/saatlik bir kaynak emisyon hızı raporladı. Silivri, ana 2025 listesine alınmadı; bunun yerine ayrıca dikkat çekilen kaynaklar arasında gösterildi.[2]

Türkiye'deki atık sahalarını karşılaştıran sonraki analiz ise farklı bir gözlem aralığına dayanıyordu ve Silivri için 7,4 ton/saat değerini kullanıyordu. Dolayısıyla iki rakamın farklı olması, emisyonun belirli bir tarihten diğerine arttığını veya azaldığını ortaya koymuyor. İlgili ölçümlerin tarihleri, sayısı, veri kapsamı ve hesaplama yöntemi dikkate alınmadan böyle bir eğilim çıkarılamaz.

Uydu ölçümünün neyi gösterdiği de burada belirleyici. Tanager-1 gibi uydulardaki özel algılayıcılar, metanın ışıkla etkileşen karakteristik özelliklerinden yararlanarak atmosferdeki yoğunluk farklılıklarını tespit ediyor. Gaz bulutunun dağılımı ve rüzgâr gibi meteorolojik veriler kullanılarak kaynaktaki emisyon hızı tahmin ediliyor. Carbon Mapper, aynı kaynağa ilişkin farklı gözlemleri bir araya getirerek ortalama gözlenen salım hızını hesaplayabiliyor.[4]

Bu yöntem bilimsel olarak güçlü, fakat sınırsız değil. Uydu her an aynı noktanın üzerinde bulunmuyor; bulutluluk ve ışık koşulları gözlem olanağını etkiliyor. Ayrıca belirli tarihlerde ölçülen yüksek emisyon hızları, tesisin yılın her saatinde aynı miktarda gaz saldığı anlamına gelmiyor.[2]

Buradan çıkan hüküm açık: Silivri'de yüksek metan emisyonu tespit edilmiştir. Bunun İstanbul genelinde yeni başlayan ve sürekli hızlanan bir artış olduğunu söylemek içinse karşılaştırılabilir zaman serilerine ihtiyaç vardır.

Çöpün altında başlayan biyokimya

Metan, kimyasal formülü CH₄ olan, renksiz bir gazdır. Doğal gazın temel bileşenidir ve enerji üretiminde kullanılabilir. İnsan faaliyetleri nedeniyle atmosfere salındığında ise güçlü bir sera gazına dönüşür.

Bir depolama sahasında metan oluşması için endüstriyel bir arızanın yaşanması gerekmez. Gıda artıkları, kâğıt ve diğer biyolojik olarak parçalanabilen maddeler, atık yığınlarının içinde zamanla oksijenin azaldığı ortamlara ulaşır. Mikroorganizmaların yürüttüğü ayrışma süreçleri sonunda metan ve karbondioksit açığa çıkar.

ABD Çevre Koruma Ajansına (EPA) göre, düzenli depolama sahalarında oluşan çöp gazının hacimce yaklaşık yarısını metan oluşturur. Geri kalanın büyük bölümü karbondioksit ve su buharıdır; ayrıca az miktarda farklı kimyasal bileşik bulunur. Oluşan gazın miktarı, atığın bileşimine ve yaşına, nem koşullarına, sıcaklığa ve depolama yöntemine bağlı olarak değişir.[6]

Bu nedenle İstanbul gibi büyük miktarda organik atık üreten bir metropolde metan, atık yönetiminin doğrudan bir sonucudur. Sorun gazın oluşmasıyla sınırlı değildir. Oluşan gazın ne kadarının toplandığı, ne kadarının kontrollü şekilde yakıldığı ve ne kadarının atmosfere kaçtığı belirleyicidir.

Bunun iklim açısından anlamı büyüktür. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), metanın atmosfere salındıktan sonraki ilk 20 yıllık dönemde, aynı kütledeki karbondioksite göre yaklaşık 80 kat daha güçlü ısınma etkisi oluşturduğunu belirtiyor. Metanın atmosferdeki ortalama yaşam süresi de yaklaşık on yıl düzeyindedir.[7]

Bu oran bir zehirlilik ölçüsü değildir. Küresel ısınma potansiyeli adı verilen ve belirli bir zaman aralığında sera gazlarının ısı tutma etkilerini karşılaştıran bilimsel bir göstergedir. Yirmi yıllık değerlendirmedeki sonuç ile yüz yıllık değerlendirmedeki sonuç aynı olmaz.

Metanın görece kısa atmosferik ömrü, emisyonların azaltılmasını özellikle değerli hale getiriyor. Bugün engellenen büyük bir metan kaçağı, yakın dönem küresel ısınma hızının sınırlandırılmasına katkıda bulunabilir.

İklim riski ve patlama riski neden farklı?

Metanla ilgili en yaygın yanlış anlaşılmalardan biri, büyük miktarda atmosfere salınan gazın geniş bir yerleşim bölgesinde otomatik olarak patlama tehlikesi oluşturduğunun düşünülmesi.

Metan yanıcıdır. EPA'nın teknik rehberlerine göre, normal atmosfer koşullarında havayla hacimce yaklaşık yüzde 5 ile yüzde 15 arasında karıştığında ve uygun bir ateşleme kaynağı bulunduğunda yanıcı bir ortam oluşturabilir. Özellikle gazın birikebildiği kapalı veya yetersiz havalandırılan alanlarda yangın ve patlama riski doğabilir.[8]

Bu bilgi gerçek ve ciddidir. Fakat uydu tarafından ölçülen ton/saat cinsinden emisyon hızıyla, bir binanın bodrum katında veya kapalı bir altyapı hacminde ölçülen metan yüzdesi farklı fiziksel büyüklüklerdir.

Emisyon hızı, kaynaktan belirli sürede ne kadar gaz çıktığını gösterir. Patlama tehlikesini değerlendirmek içinse gazın belirli bir yerde hangi yoğunluğa ulaştığını, oksijenle karışımını, havalandırmayı ve olası ateşleme kaynaklarını bilmek gerekir.

Açık atmosferdeki gaz, rüzgâr ve türbülansın etkisiyle seyrelip taşınabilir. Bu durum, tesis içindeki kapalı hacimlerde veya gazın yer altında birikebildiği noktalarda risk bulunmadığı anlamına gelmez. Yalnızca tehlikenin doğru yerde, doğru cihazlarla ölçülmesi gerektiğini gösterir.

Metan ayrıca olağan koşullarda kimyasal zehirleyiciliğiyle öne çıkan bir gaz değildir; ancak yüksek konsantrasyonlarda oksijenin yerini alarak boğulma tehlikesi yaratabilir. Çöp gazı karışımında bulunan hidrojen sülfür ve bazı uçucu organik bileşikler ise yoğunluklarına bağlı olarak ayrı sağlık riskleri taşıyabilir.[6][8]

İstanbul'un geçmişinde metan kaynaklı ölümcül bir atık sahası felaketi de bulunuyor. 1993 yılında Hekimbaşı çöp sahasında gerçekleşen patlama ve toprak kaymasında 39 kişi hayatını kaybetmişti.[3] Bu tarihsel olay, depolama sahalarında gaz güvenliğinin neden ciddi biçimde yönetilmesi gerektiğini gösteriyor. Fakat 2026 uydu bulgularından hareketle benzer bir felaketin yaklaşmakta olduğu sonucu çıkarılamaz.

Bugün mevcut verilerle söylenebilecek şey, yüksek metan emisyonlarının doğrulandığı ve yerel güvenlik koşullarının ayrıca değerlendirilmesi gerektiğidir.

Elektrik üreten tesis neden yine gaz kaçırır?

İstanbul'daki durumun dikkat çekici taraflarından biri, büyük emisyonların gaz toplama ve enerji üretim altyapısı bulunan tesislerde ortaya çıkması.

İSTAÇ'ın 2024 Sürdürülebilirlik Raporu'na göre, Silivri-Seymen tesisinde çöp gazından 222.410 MWh, Şile-Kömürcüoda tesisinde ise 303.408 MWh elektrik üretildi.[9] Bu değerler, tesislerde metanın gerçekten toplandığını ve enerjiye dönüştürüldüğünü gösteriyor. Ancak toplam üretilen gazın ne kadarının yakalandığını tek başlarına açıklamıyor.

Bir depolama sahasında gaz toplama sistemi, atık yığınının içine yerleştirilen kuyular ve borular aracılığıyla çalışır. Gaz kontrollü biçimde çekilir, uygun koşullarda enerji üretiminde kullanılır veya yakılarak bertaraf edilir. Atığın yerleştirildiği alanların kapatılması ve gaz toplama altyapısının işletilmesi, sistemin performansını etkiler.

The Guardian'ın sahadaki yetkililerle yaptığı görüşmelerde, açık durumdaki bazı depolama yüzeylerinin emisyonlara katkıda bulunabileceği ifade edildi. İSTAÇ yetkilileri gazın daha fazla toplanabilmesi için iyileştirme ihtiyacını da kabul etti.[3]

Yine de mevcut belgeler, Silivri'deki ölçülen emisyonların hangi oranının hangi teknik eksiklikten kaynaklandığını kesinleştirmiyor. Bunun için kaçak bölgelerinin, toplama sisteminin çalışma performansının ve sahadaki operasyonel koşulların birlikte incelenmesi gerekiyor.

Burada enerji üretimi ile emisyon azaltımı arasındaki ilişki dikkatle değerlendirilmeli. Bir tesis çok miktarda elektrik üretebilir ve aynı anda önemli miktarda metan kaçırabilir. Gaz toplama başarısını anlamak için üretilen enerjiye ek olarak toplam gaz oluşumu, yakalanan gaz miktarı ve atmosfere kaçan miktarın karşılaştırılması gerekir.

Bu üç büyüklük aynı döneme ait güvenilir verilerle ortaya konmadığında, yüksek elektrik üretimini doğrudan yüksek gaz yakalama verimliliği olarak yorumlamak bilimsel açıdan eksik kalır.

Koku şikâyetleri metan ölçümü sayılır mı?

Silivri çevresinde yaşayan bazı kişilerin yıllardır ağır koku şikâyetleri bulunduğu, The Guardian'ın bölgeden yaptığı haberle de belgelendi. Özellikle rüzgârın zayıf olduğu zamanlarda kokunun yerleşim alanlarını etkilediğine ilişkin tanıklıklar aktarıldı.[3]

Koku şikâyetleri dikkate alınmalıdır. Fakat metanın kendisi kokusuzdur. Depolama sahalarındaki rahatsız edici kokular çoğunlukla hidrojen sülfür ve diğer kokulu kimyasal bileşiklerle ilişkilidir.[6]

Dolayısıyla keskin bir koku almak, havada yüksek metan konsantrasyonu bulunduğunun doğrudan kanıtı değildir. Tersine, metan kokusuz olduğu için belirgin bir koku bulunmaması da gazın mevcut olmadığını kanıtlamaz.

Bu ayrım, yerel çevre sağlığı değerlendirmeleri açısından önemlidir. Kokunun hangi bileşiklerden kaynaklandığını araştırmak için yer seviyesinde örnekleme gerekir. İnsanların yaşadığı noktalardaki maruziyetin belirlenmesi, yalnızca uydudan elde edilen emisyon verileriyle yapılamaz.

İstanbul Büyükşehir Belediyesinin hava kalitesi izleme ağı, partikül madde, azot dioksit, kükürt dioksit, ozon ve karbonmonoksit gibi kirleticiler hakkında kamuya açık veriler sunuyor. Ancak yayımlanan standart hava kalitesi tablosunda metan ayrı bir ölçüm parametresi olarak bulunmuyor.[10]

Bu yüzden mevcut hava kalitesi indeksine bakarak Silivri veya Şile'deki metan kaçağının güvenli sınırlarda olduğunu söylemek mümkün değil. Aynı şekilde, yüksek uydu emisyonunu İstanbul genelindeki bütün yerleşim alanlarının sağlıksız veya tehlikeli olduğu şeklinde okumak da doğru olmaz.

Şikâyetlerin değerlendirilmesinde tesis sınırı, çevredeki yerleşimler, rüzgâr koşulları, kokuya neden olan bileşikler ve kapalı yapılardaki gaz birikimi ayrı ölçüm konuları olarak ele alınmalıdır.

Uydu verisi çevre denetimini nasıl değiştirebilir?

Geleneksel çevre denetiminde tesis işletmecisinin tuttuğu kayıtlar önemli bir bilgi kaynağıdır. Ne kadar atık kabul edildiği, ne kadar gaz toplandığı, ne kadar enerji üretildiği ve hangi ekipmanın çalıştırıldığı bu kayıtlardan izlenebilir.

Uydu ölçümleri farklı bir kanıt sunuyor. İşletmenin raporladığı faaliyet verilerinden bağımsız olarak atmosferde gerçekten gözlemlenen gaz bulutları değerlendirilebiliyor. Bu iki veri kümesinin karşılaştırılması, hem yanlış hesaplamaları hem de saha yönetimindeki eksiklikleri ortaya çıkarma potansiyeli taşıyor.

Bu yöntem tek başına bir denetim raporunun yerini alamaz. Uydu, kaynağın emisyonunu belirlemeye yardımcı olur; fakat gaz toplama borularından hangisinin sorunlu olduğunu veya yakma sisteminin neden verimsiz çalıştığını her zaman göstermez. Bu ayrıntılar için saha ölçümleri ve işletme incelemeleri gerekir.

İstanbul özelinde etkin bir denetim sistemi, uydu bulgularını başlangıç noktası olarak kullanabilir. Büyük emisyon gözlemlendiğinde yerinde kontrol yapılması, sızıntı kaynağının belirlenmesi, düzeltici faaliyetin kayıt altına alınması ve ardından aynı kaynağın yeniden ölçülmesi gerekir.

Kamuya açık bir performans kaydı da bu sürecin değerlendirilmesini kolaylaştırır. Atık sahası bazında gaz toplama miktarlarının, işletme kesintilerinin, ölçülmüş emisyonların ve yapılan iyileştirmelerin tarihleriyle paylaşılması, yalnızca çevre kuruluşları için yararlı değildir. Tesis işletmecisinin yaptığı yatırımların gerçekten sonuç verip vermediğini de gösterebilir.

Burada karşılaştırma koşullarının tutarlı olması gerekir. Uyduyla tahmin edilen emisyon, tesisin gaz toplama hattındaki debisi ve sahada ölçülen metan yoğunluğu birbirinin yerine kullanılamaz. Her veri kendi birimi, ölçüm dönemi ve belirsizlik aralığıyla yayımlanmalıdır.

Denetimin başarısını, yapılan ölçümlerin sayısından çok bu ölçümler sonrasında emisyonların ne ölçüde azaldığı belirler.

Silivri ve Şile bulguları, İstanbul'un atık sisteminde incelenmesi gereken büyük metan kaynakları bulunduğunu gösteriyor. Fakat bugün elimizdeki bilgilerle emisyonların sürekli artmakta olduğunu, kentin genelinde patlama tehlikesi oluştuğunu veya belirli mahallelerde sağlık sınırlarının aşıldığını söyleyemiyoruz. Bunların her biri farklı ölçümler gerektiriyor.

2026'da artık kentlerin büyük emisyon kaynaklarını uzaydan tespit etmek mümkün. Bundan sonraki ölçüt, yeni uydu görüntülerinin ne kadar çarpıcı olduğu değil; doğrulanmış kaynaklarda salım hızlarının zaman içinde gerçekten düşüp düşmediği olmalı. İstanbul'da çevre yönetiminin başarısı da bu karşılaştırılabilir sonuçlarla değerlendirilebilir.