Kapasite Kullanımı %73,9: Sanayi Neden Yavaşlıyor?

Temmuz 2026’da Türkiye imalat sanayisinin kapasite kullanım oranı %73,9’a geriledi. Mevsimsel etkilerden arındırılmış oran da Haziran’daki %74,3’ten %73,8’e indi. Aylık düşüş sırasıyla 0,6 ve 0,5 yüzde puan. TCMB verisi, 1-14 Temmuz arasında 1.985 imalat işyerinden alınan yanıtların toplulaştırılmasıyla hesaplandı.

Manşetin altında daha ilginç bir ayrışma var. Yatırım mallarında kapasite kullanımı yalnızca bir ayda %73,4’ten %71,2’ye düştü. Buna karşılık Temmuz 2025 seviyesi zaten %71,1’di. Dayanıklı tüketim mallarında tablo tersine daha yapısal görünüyor: oran bir yıl içinde %71,4’ten %67,1’e geriledi. Ara mallarında ise %74,7’den %74,9’a sınırlı bir artış var. Aynı sanayi, aynı ay, birbirinden oldukça farklı üç hikâye anlatıyor.

Bu nedenle %73,9’u tek başına “sanayi duruyor”, “talep çöktü” ya da “büyük kriz başladı” şeklinde okumak veriyle desteklenmiyor. Fakat rakam önemsiz de değil. Siparişler, finansman koşulları ve öncü göstergeler birlikte incelendiğinde Türkiye imalatında özellikle iç pazara ve krediye daha duyarlı alanlarda gerçek bir soğuma görülüyor. Henüz bütün sanayi kollarına aynı şiddette yayılan bir üretim çöküşünden söz etmek içinse elimizde yeterli kanıt yok.

Kapasite kullanımı tam olarak neyi ölçüyor?

TCMB, kapasite kullanım oranını imalat işletmelerinin “mevcut fiziki kapasitelerine göre fiilen gerçekleşen kapasite kullanımlarını” izlemek amacıyla hesaplıyor. Basitleştirildiğinde soru şuna karşılık geliyor: Bir fabrikanın mevcut üretim imkânının ne kadarı fiilen kullanılıyor?

Burada sık yapılan bir hata var. %73,9, Türkiye’deki makinelerin tam olarak %26,1’inin kapalı olduğu anlamına gelmiyor. Bu, işletmelerden gelen anket yanıtlarının ağırlıklandırılmasıyla oluşturulan ekonomik bir göstergedir. Fabrikaların teknoloji düzeyi, vardiya yapısı, ürün karması ve üretim süreci birbirinden farklıdır.

Daha önemlisi, kapasite kullanımının paydasında mevcut kapasite vardır. Bir firma üretimini değiştirmediği halde yeni bir hat devreye alırsa kapasite kullanım oranı düşebilir. Aynı şekilde bakım duruşları, çalışma günü sayısı, ürün karması veya sezon etkileri de oranı oynatabilir.

Bu yüzden kapasite kullanım oranı doğrudan bir “talep göstergesi” değildir. Sipariş ve üretim kararlarının fabrikaya yansıyan sonuçlarından biridir.

Aylık karşılaştırmalarda mevsimsellikten arındırılmış seriye bakmak da bu nedenle daha sağlıklıdır. Temmuzdaki arındırılmış oran %73,8 ve aylık gerileme 0,5 puandır. Yani %73,9’luk manşet rakamın verdiği yön, mevsimsel düzeltme sonrasında da değişmiyor: sanayide kapasite kullanımı gerçekten zayıflamış durumda.

%73,9 sanayinin durduğu anlamına mı geliyor?

Hayır. Bunu sınamanın en doğru yolu kapasite anketini gerçek üretim miktarıyla karşılaştırmak.

7 Ağustos itibarıyla açıklanmış en güncel TÜİK Sanayi Üretim Endeksi Mayıs 2026 dönemine ait. Mayısta toplam sanayi üretimi aylık %2,9, imalat sanayi üretimi %3,3 azaldı. Yıllık karşılaştırmada ise toplam sanayi üretimi değişmezken imalat sanayi %0,3 büyüdü. Haziran sanayi üretimi 10 Ağustos'ta açıklanacak. Dolayısıyla Temmuz kapasite verisinden hareketle Haziran veya Temmuzdaki fiziksel üretim miktarını henüz kesin olarak bilmiyoruz.

Bu veri seti “üretim durdu” tanımına uymuyor. Daha çok büyümenin belirgin biçimde zorlaştığı, aylık üretimin aşağı gelebildiği ve sanayinin yüksek bir ivme taşımadığı bir görünüm var.

Öncü gösterge ise daha rahatsız edici. İstanbul Sanayi Odası Türkiye İmalat PMI, Mayıstaki 49,8'den Haziranda 47,1'e geriledi. 50'nin altı faaliyet koşullarında bozulmaya işaret ediyor ve sektör performansındaki zayıflama Haziran itibarıyla 27 aya ulaşmış durumda. Takip edilen on sektörün yalnızca ikisinde üretim arttı; yeni sipariş artışı görülen sektör sayısı yalnızca birdi.

Dolayısıyla iki ayrı veri birbirini tamamlıyor. Resmî üretim verisi henüz bir sanayi çöküşü göstermiyor; daha hızlı gelen anket verileri ise sipariş ve faaliyet cephesindeki baskının kuvvetlendiğini söylüyor.

Krizi ilan etmek için veri yetersiz; rahatlamak için de göstergeler yeterince iyi değil.

Düşüşün ne kadarını talep açıklıyor?

Temmuz verilerinin en belirgin izi iç siparişlerde görülüyor. TCMB Reel Kesim Güven Endeksi'nin mevsimsellikten arındırılmış değeri Temmuzda 0,8 puan düşerek 101,2 oldu. Mevcut toplam siparişler, son üç aylık toplam siparişler ve sabit sermaye yatırım harcamalarına ilişkin değerlendirmeler endeksi aşağı çekerken; gelecek üç aya ilişkin ihracat siparişleri ve üretim beklentileri destekleyici tarafta kaldı.

Bu ayrışma oldukça açıklayıcı. Talep bütünüyle ortadan kaybolmuş görünmüyor; yurt içi talep ile dış talebin seyri aynı değil. TCMB Para Politikası Kurulu da 23 Temmuz kararında politika faizini %37'de tutarken yakın döneme ilişkin verilerin “iç talepteki zayıf seyrin belirginleştiğine” işaret ettiğini belirtti.

Hanehalkı tarafı da homojen bir çöküş görüntüsü vermiyor. TÜİK Tüketici Güven Endeksi Temmuzda 87,9'dan 89,8'e yükseldi. Buna karşılık gelecek 12 ayda dayanıklı tüketim mallarına harcama yapma düşüncesi endeksi 105,9'dan 105,1'e geriledi. Güven genel olarak toparlanırken ertelenebilir büyük harcamalara ilişkin iştah aynı yönde hareket etmedi.

Dış talep ise şimdilik bir miktar tampon oluşturuyor. Türkiye'nin ihracatı 2026'nın ilk yarısında yıllık %3,6 artarak 136,1 milyar dolara ulaştı. Haziran tek başına %21,9 artış gösterdi; ancak tek aylık yüksek değişimler baz etkilerinden etkilenebildiği için altı aylık eğilim daha sağlıklı bir referans.

Üçüncü çeyrek ihracat beklenti endeksi de ikinci çeyrekteki 99,1'den 101,5'e yükseldi. 100 üzerindeki değer artış beklentisine karşılık geliyor. Endeks yıllık bazda hâlâ dört puan aşağıda olduğu için burada güçlü bir ihracat patlamasından söz edilemez; fakat veriler dış sipariş cephesinin iç siparişler kadar zayıflamadığı tezini destekliyor.

Türkiye sanayisinin Temmuzdaki resmi böyle oluşuyor: iç pazar soğuyor, dış pazar bir miktar direniyor ve bu iki kuvvet sektörlere eşit dağılmıyor.

Yatırım malları neden daha sert düştü?

Temmuz tablosunun en ürkütücü rakamlarından biri yatırım malları kapasite kullanımındaki 2,2 puanlık aylık düşüş: Haziranda %73,4 olan oran Temmuzda %71,2.

Fakat burada aylık ve yıllık karşılaştırmayı birbirine karıştırmamak gerekiyor. Temmuz 2025'te yatırım malları kapasite kullanım oranı %71,1'di. Temmuz 2026'daki %71,2 seviyesi yıllık bazda hemen hemen aynı. Dolayısıyla 2,2 puanlık aylık düşüşün tamamını “yatırım sektörü bir ayda çöktü” şeklinde yorumlamak savunulabilir değil. Haziran ayındaki yükselişin bir bölümünün Temmuzda geri verilmiş olması makul bir açıklama; bunun ne kadarının geçici, ne kadarının yeni bir eğilim olduğunu birkaç aylık veri gösterecek.

Üstelik aynı tabloda daha sessiz fakat daha ağır bir sayı bulunuyor: dayanıklı tüketim malları %67,1 kapasiteyle çalışıyor. Bir yıl önce oran %71,4'tü. Yıllık kayıp 4,3 puan. Buna karşılık ara malları %74,9 ile geçen yılki %74,7 seviyesinin biraz üzerinde.

Bu dağılım ekonomik mekanizmayla uyumlu. Otomobil, beyaz eşya, makine ve benzeri dayanıklı veya yatırım niteliğindeki ürünlerin satın alınması kolayca ertelenebilir. Ayrıca bunlar çoğu zaman kredi maliyetine gündelik tüketimden daha duyarlıdır. Finansman pahalılaştığında işletme yeni makine alımını, hane de otomobil veya dayanıklı ürün değişimini erteleyebilir. Ekmek talebiyle CNC tezgâhı talebi aynı faiz esnekliğine sahip değildir.

Yine de “yatırım dondu” hükmü için başka bir veri sorun yaratıyor. TCMB'nin Bahar 2026 Yatırım Eğilimi Anketi'nde firmaların 2026 yılı için öngördükleri yatırım harcamalarının artacağı yönündeki denge değeri, 2025 güz dönemindeki 5,7'den 10,9'a yükselmişti. Makine ve ekipman yatırımları tarafındaki denge de pozitifti.

Bu iki anket birbirini geçersiz kılmıyor. Bahar araştırması yıllık yatırım planlarını, Temmuz verileri ise daha güncel kapasite ve beklenti koşullarını yakalıyor. Baharda planlanan yatırımın finansman koşulları veya sipariş görünümü kötüleştiğinde ertelenmesi mümkündür. Önümüzdeki aylarda izlenmesi gereken nokta tam olarak burasıdır.

Faiz ve kredi kanalı fabrikanın içine nasıl giriyor?

Merkez Bankasının politika faizi Temmuz sonunda %37 seviyesinde. Parasal sıkılık yalnızca banka ekranındaki kredi faizini değiştirmez; fabrikanın hangi siparişi kabul edeceğini, ne kadar stok tutacağını, yeni vardiya açıp açmayacağını ve yatırımın geri dönüş süresini de değiştirir.

Bir makine yatırımının beklenen getirisi finansman maliyetini yeterince aşmıyorsa yatırım ertelenir. Talebin birkaç ay sonra nerede olacağı belirsizse firma mevcut hattında boş kapasite varken ikinci hattı açmak istemez. İşletme sermayesi maliyeti yükseldiğinde yüksek stokla çalışmak da pahalı hale gelir. Sonuç, aynı anda daha düşük sipariş, daha temkinli üretim ve daha yüksek boş kapasite olabilir.

TCMB'nin 2026 ikinci çeyrek Banka Kredileri Eğilim Anketi de bu aktarım kanalının yalnızca teorik olmadığını gösteriyor. Bankalar işletme kredisi standartlarını belirgin biçimde sıkılaştırdı; yurt içi ve yurt dışı fonlama koşullarındaki sıkılaşma güçlendi. Buna karşılık işletmelerin kredi talebi tamamen ortadan kalkmadı, artış daha düşük hızda devam etti.

Bu ayrıntı önemli: reel sektörün sorunu yalnızca “kimse yatırım yapmak istemiyor” şeklinde tarif edilemez. Finansmana erişim standardı, maliyet ve teminat koşulları da üretim kararını sınırlıyor.

Para politikasının zaten amaçlarından biri iç talebi ve fiyatlama davranışını soğutmak. Enflasyonla mücadelede bu aktarım beklenen bir mekanizma. Ekonomik risk, kontrollü talep soğumasının uzun süre devam ederek yatırım, istihdam ve verimlilik kapasitesini aşındırmaya başlaması halinde ortaya çıkar.

Bu tabloyu hafife almak neden hata olur?

Aylık yatırım malları hareketinin yıllık görünüm kadar dramatik olmaması, sanayideki sorunların küçük olduğu anlamına gelmiyor.

PMI 47,1. Yeni siparişler zayıf. Reel kesim güveninde mevcut siparişler aşağı yönlü katkı yapıyor. Sabit sermaye yatırım değerlendirmeleri zayıflıyor. Dayanıklı tüketim mallarında kapasite kullanımı yıllık 4,3 puan gerilemiş durumda. Makine ve ekipman imalatında Temmuz kapasite kullanımı %68,5; motorlu kara taşıtlarında da %68,5.

Bunlar bir araya geldiğinde “tek aylık istatistik gürültüsü” açıklaması yetersiz kalıyor.

Daha kötümser senaryonun güçlü tarafı şu: İç sipariş zayıflığı yeterince uzun sürerse firmalar önce vardiya ve kapasiteyi azaltır, ardından işe alımı ve yatırımı erteler. Bu davranış başka firmaların siparişlerini de düşürebilir. Başlangıçta para politikasının yarattığı kontrollü soğuma, bilanço ve beklenti kanalları üzerinden kendi kendini besleyen bir sanayi daralmasına dönüşebilir.

Fakat o aşamaya ulaşıldığını söylemek için dış talebin ve ara mallarının da belirgin biçimde bozulması, fiziksel sanayi üretiminde kalıcı gerileme görülmesi ve istihdam-finansman göstergelerinin aynı yönde hareket etmesi gerekir. Mevcut veriler bu zincirin bazı parçalarını gösteriyor, tamamını değil.

Kriz sinyali için hangi göstergeler birlikte bozulmalı?

Tek bir kapasite kullanım rakamı yerine aşağıdaki göstergelerin birkaç ay boyunca aynı yönde ilerleyip ilerlemediğini izlemek daha anlamlı:

• KKO-MA: Özellikle yatırım ve dayanıklı tüketim mallarında düşüşün üç-dört ay boyunca devam edip etmediği.

• Sanayi Üretim Endeksi: 10 Ağustos'ta açıklanacak Haziran verisi ve ardından Temmuz verisinin fiziksel üretimde kalıcı daralma gösterip göstermediği.

• PMI üretim ve yeni siparişler: Yalnızca manşet endeksin değil, daralmanın kaç sektöre yayıldığının izlenmesi.

• İç ve dış sipariş ayrışması: Reel Kesim Güven Endeksi'nde iç siparişler zayıflarken ihracat siparişlerinin dayanıp dayanmadığı.

• İstihdam ve çalışma süresi: Firmaların boş kapasiteyi geçici üretim ayarlamasıyla mı yoksa kalıcı işgücü azaltımıyla mı yönettiği.

• Kredi koşulları ve yatırım iştahı: Bankaların kredi standartlarının, uzun vadeli işletme kredilerinin ve sabit sermaye yatırım beklentilerinin birlikte kötüleşip kötüleşmediği.

• İhracat ve ara malları: Şimdilik görülen dış talep ve ara malı direncinin kaybolması, yavaşlamanın ekonominin daha geniş bölümüne yayıldığına dair daha güçlü bir işaret olur.

Özellikle üç gelişmenin eşzamanlı hale gelmesi tabloyu ciddi biçimde değiştirir: sanayi üretiminin birkaç ay üst üste gerilemesi, yeni siparişlerin hem iç hem dış pazarda daralması ve istihdamın belirgin biçimde aşağı dönmesi. Böyle bir durumda kapasite kullanımındaki düşüş artık tek başına öncü bir uyarı olmaktan çıkar ve daha geniş bir üretim daralmasının parçası haline gelir.

Bugünkü verilerin söylediği daha ölçülü fakat yeterince ciddi. Türkiye sanayisi durmuş değil; daha pahalı finansman, zayıflayan iç siparişler ve yüksek belirsizlik altında giderek daha fazla boş kapasiteyle çalışıyor. Baskı özellikle krediye ve ertelenebilir harcamalara duyarlı alanlarda yoğunlaşıyor. Dış talep ve ara mallarındaki göreli direnç ise şimdilik düşüşün tüm sisteme aynı şiddette yayılmasını engelliyor.

Yatırım mallarındaki %73,4'ten %71,2'ye iniş bu nedenle tek başına bir kriz ilanı değildir. Daha dikkat çekici olan, dayanıklı tüketimdeki yıllık kayıp ile iç siparişlerdeki zayıflığın aynı dönemde görünür hale gelmesidir. 10 Ağustos'ta gelecek Haziran sanayi üretimi bu resmin önemli bir testini sağlayacak. Eğer üretim, sipariş, kapasite, kredi ve istihdam aynı yönde bozulmaya başlarsa tartışmanın dili de değişmek zorunda kalacak. Şimdilik eldeki kanıtın verdiği isim daha sınırlı ama gerçek: Türkiye imalat sanayisi belirgin bir soğuma döneminden geçiyor.

KAYNAKLAR:

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “İmalat Sanayi Kapasite Kullanım Oranı”, Temmuz 2026

• Türkiye İstatistik Kurumu, “Sanayi Üretim Endeksi”, Mayıs 2026

• İstanbul Sanayi Odası, “İSO Türkiye İmalat PMI Haziran 2026 Raporu”, 1 Temmuz 2026

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “İktisadi Yönelim İstatistikleri ve Reel Kesim Güven Endeksi”, Temmuz 2026

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “Faiz Oranlarına İlişkin Basın Duyurusu (2026-28)”, 23 Temmuz 2026

• Türkiye İstatistik Kurumu, “Tüketici Güven Endeksi”, Temmuz 2026

• T.C. Ticaret Bakanlığı, “2026 Yılı Haziran Ayı Dış Ticaret Verileri”, 3 Temmuz 2026

• T.C. Ticaret Bakanlığı, “Dış Ticaret Beklenti Anketi”, 2026 III. Çeyrek

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “Yatırım Eğilimi İstatistikleri”, Bahar 2026

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “Banka Kredileri Eğilim Anketi”, 2026 II. Çeyrek