Antibiyotikler Tükenirken: Görmezden Gelinen Bir Kriz

Bir asır önce basit bir yara enfeksiyonu ölüm nedeni olabiliyordu. Doğum sonrası humma, apandisit ameliyatı sonrası enfeksiyon, zatürre — bunların hepsi bugün "rutin" saydığımız tıbbi olaylar, ama antibiyotikler olmadan çoğu ölümcül seyredebilirdi. 1928'de Alexander Fleming'in penisilini bulmasıyla başlayan bu dönem, tıp tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri oldu. Ama bugün, o dönemin sessizce kapanmakta olduğuna dair artan sayıda uyarı var.

Mesele "antibiyotik üretimi durdu" gibi basit bir cümleyle özetlenemeyecek kadar katmanlı. Asıl sorun şu: bakteriler antibiyotiklere karşı direnç kazanma hızında, biz yeni antibiyotik üretme hızında kaybediyoruz.

Rakamlar Ne Söylüyor

Antimikrobiyal direnç (AMR), halihazırda soyut bir gelecek senaryosu değil, şu anda gerçekleşen bir kriz. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre dirençli enfeksiyonlar dünya genelinde yılda milyonlarca ölüme doğrudan veya dolaylı katkıda bulunuyor; 2050'ye kadar bu yükün önemli ölçüde artması bekleniyor. Dünya Bankası'nın tahminlerine göre AMR, kontrol altına alınmazsa 2050'ye kadar küresel sağlık sistemlerine trilyon dolarlık ek maliyet ve yıllık trilyonlarca dolarlık ekonomik kayıp yaratabilir.

Bu arada, yeni antibiyotik geliştirme çabaları tam tersi yönde ilerliyor. Access to Medicine Foundation'ın 2026 raporuna göre büyük ilaç şirketlerinin antibiyotik geliştirme projelerinin sayısı son beş yılda yaklaşık üçte bir oranında azaldı; artık sadece birkaç büyük şirket bu alanda ciddi yatırım yapıyor. Küçük biyoteknoloji firmaları boşluğu bir ölçüde dolduruyor, ama onlar da sermaye kısıtlarıyla boğuşuyor.

Neden Kimse Yeni Antibiyotik Geliştirmek İstemiyor

Bu durumun kökeninde bir çelişki var. Yeni bir antibiyotiğin geliştirilmesi genellikle on yılı aşan bir süre ve yaklaşık bir milyar dolarlık yatırım gerektiriyor. Ama iş piyasaya sürülmeye geldiğinde, tam tersi bir mantık devreye giriyor: Etkili yeni bir antibiyotik bulunduğunda, hekimler onu bilinçli olarak az kullanmak, "son çare" ilacı olarak saklamak zorunda kalıyor — çünkü ne kadar çok kullanılırsa direnç o kadar hızlı gelişiyor.

Sonuç, ilaç şirketleri için tuhaf bir denklem: Milyar dolarlık yatırım yapıp, ürünü kasıtlı olarak raflarda bekletmek. Bu, kronik hastalık ilaçları veya yüksek hacimli tüketici ürünleriyle kıyaslandığında yatırımcılar için çok daha az cazip bir tablo çiziyor. Bu yüzden büyük ilaç şirketlerinin bir kısmı son yıllarda antibiyotik araştırma bölümlerini küçülttü veya tamamen kapattı.

Bu, bilimsel bir tıkanıklık değil, ekonomik bir teşvik sorunu. Piyasa mekanizması burada işlemiyor çünkü toplumsal fayda (dirençli bakterilere karşı hazır bir cephane bulundurmak) ile ticari fayda (çok satmak) birbirine ters düşüyor.

Direnç Nereden Geliyor

Antibiyotik direnci tek bir kaynaktan beslenmiyor. Aşırı ve yanlış reçetelendirme — özellikle viral enfeksiyonlarda gereksiz antibiyotik kullanımı — önemli bir etken. Ama tablo bundan ibaret değil.

Hayvancılık sektörü de büyük bir pay taşıyor. Dünyada üretilen antibiyotiklerin önemli bir kısmı, hasta hayvanları tedavi etmek için değil, sağlıklı hayvanlarda büyümeyi hızlandırmak veya hastalığı önceden önlemek amacıyla kullanılıyor. Bu, dirençli bakteri popülasyonlarının gıda zinciri üzerinden yayılmasına zemin hazırlıyor.

Hastaneler ise direncin en yoğun geliştiği ortamlardan biri. Yoğun bakım üniteleri, kateterler, ventilatörler ve geniş spektrumlu antibiyotik kullanımı, dirençli bakteriler için adeta bir seçilim laboratuvarı oluşturuyor. Karbapenem gibi "son hat" antibiyotiklere karşı direnç geliştiren bakteriler — örneğin karbapenem dirençli Enterobacteriaceae (CRE) — özellikle endişe verici, çünkü bu ilaçlar tükendiğinde geriye çok az seçenek kalıyor.

Bu Krizin Somut Anlamı Ne

"Post-antibiyotik çağ" ifadesi çoğu zaman abartılı bir kıyamet senaryosu gibi algılanıyor. Ama gerçekte anlatılmak istenen şey daha somut ve daha az sinematik: bugün düşük riskli kabul ettiğimiz tıbbi işlemlerin, yeniden ciddi risk taşımaya başlaması.

Kalça protezi ameliyatı, sezaryen, kemoterapi, organ nakli — bunların hepsi, ameliyat sırasında veya sonrasında oluşabilecek enfeksiyonları etkili antibiyotiklerle kontrol edebildiğimiz için nispeten güvenli hale geldi. Antibiyotiklerin etkinliği azaldıkça, bu işlemlerin "arka planındaki güvenlik ağı" da zayıflıyor. Yani mesele sadece "enfeksiyon hastalıkları" uzmanlık alanını ilgilendirmiyor; cerrahiden onkolojiye, kadın doğumdan veterinerliğe kadar geniş bir yelpazeyi etkiliyor.

Çözüm Arayışları

Tek bir çözüm yok, ama birkaç cephede hareket var:

Ekonomik teşvik modelleri. İngiltere'de NHS'in denediği "abonelik modeli", ilaç şirketlerine sattıkları antibiyotik miktarına göre değil, o ilacın sağlık sistemi için taşıdığı stratejik değere göre sabit ödeme yapmayı öneriyor — böylece "az kullan ama iyi kazan" mantığı kâr modeliyle çelişmiyor. ABD'de benzer bir yaklaşımı öngören PASTEUR Yasası hâlâ Kongre'de tartışılıyor, henüz yasalaşmadı.

Aşılar. Önlenen her enfeksiyon, antibiyotik ihtiyacını da ortadan kaldırıyor. Pnömokok, tifo gibi hastalıklara karşı geliştirilen aşılar, dolaylı yoldan antibiyotik direncine karşı bir savunma hattı oluşturuyor.

Dar spektrumlu, hedefli tedaviler. Geniş spektrumlu antibiyotikler çok sayıda bakteriyi birden etkiliyor ve bu süreçte vücudun faydalı mikrop florasına da zarar veriyor. Hızlı ve doğru tanı teknolojileriyle birleştirilen hedefli antibiyotikler, hem hastayı koruyor hem de direnç baskısını azaltıyor.

Yapay zekâ destekli ilaç keşfi. Yapay zekâ modelleri, potansiyel yeni antibiyotik adaylarını çok daha hızlı taramaya başladı. Ancak bu, sihirli bir çözüm değil — bilgisayarda bulunan bir molekülün laboratuvar, hayvan deneyi, klinik çalışma ve üretim aşamalarından geçmesi hâlâ yıllar alıyor.

Bireyin Payına Düşen

Kriz büyük ölçüde sistemik ve politik bir mesele olsa da, bireysel davranışların da payı var. Gereksiz yere antibiyotik istememek, hekimin belirlediği tedavi süresini kendiliğinden kısaltmamak veya uzatmamak, evde kalan eski antibiyotikleri "belki işe yarar" diye kullanmamak — bunlar küçük ama toplu etkisi büyük olan alışkanlıklar.

Burada mesele antibiyotikten korkmak değil, onu israf etmemek. Her gereksiz kullanım, gelecekte gerçekten o ilaca ihtiyaç duyacak birinin elindeki seçeneği bir parça daha daraltıyor.

Antibiyotik direnci krizi, yarın patlayacak ani bir felaket değil; yıllardır yavaş yavaş ilerleyen, ama giderek hızlanan bir aşınma süreci. Çözümü tek bir mucize ilaçta değil, ekonomik teşviklerin yeniden tasarlanmasında, aşı geliştirmede, akılcı kullanımda ve küresel işbirliğinde aranmalı. Bu, yalnızca bilim insanlarının değil, politika yapıcıların, çiftçilerin, hekimlerin ve hastaların ortak sorumluluğu.