Kaçınılmaz Çöküş Narratifi: Siyasi Algı Nasıl Yavaşça Hazırlanır?

Bir siyasi tartışmanın gerçekten ne zaman başladığını anlamak her zaman kolay değildir. Bazen olay meydanda, kürsüde ya da resmi açıklamada başlamaz. Daha önce başlar. Küçük cümlelerde, aynı kelimenin tekrarında, “yakında büyük şeyler olacak” diyen yarı kapalı ifadelerde, takipçisine haberden çok sezgi satan yorumlarda başlar.

Siyasi gerilim dönemlerinde bazı etkili hesaplar, yorumcular ve medya aktörleri, özellikle rakip kampların içindeki anlaşmazlıkları dramatik bir dille sürekli dolaşıma sokar. Bir fikir ayrılığı “kaçınılmaz bölünme”ye, bir toplantı “tarihi meydan muharebesi”ne, bir aday tartışması “sonun başlangıcı”na çevrilir. Dil büyüdükçe olay da büyümüş gibi görünür. Oysa bazen büyüyen olay değil, olayın etrafına kurulan sestir.

Bu yazının meselesi herhangi bir kişi, parti ya da güncel tartışma değil. Daha genel bir siyasi iletişim tekniği: “kaçınılmaz çöküş narratifi.”

Bu yaklaşım, klasik süreç kontrolü ile duyarsızlaştırma tekniğinin birleşimine dayanır. Henüz gerçekleşmemiş bir gelişme, sürekli “olacak”, “kaçınılmaz”, “artık engellenemez” gibi ifadelerle anlatılır. Kamuoyu olası bir olumsuz senaryoya önceden alıştırılır. Karşı tarafta moral erozyonu, kendi tarafta ise beklenti ve teyakkuz üretilir.

Siyaset elbette öngörü içerir. Analiz, risk okumak demektir. Fakat sistematik biçimde aynı felaket senaryosunu pompalamak ile siyasi analiz yapmak aynı şey değildir. Biri anlamaya çalışır, diğeri zihni belli bir sonuca hazırlamaya.

Olayı Değil, Süreci Yönetmek

Süreç kontrolü, siyasi iletişimde kaba bir propaganda cümlesinden daha ince çalışır. Doğrudan “şu olacak” demek yerine, kamuoyuna belirli bir ihtimalin neredeyse gerçekleşmiş gibi hissettirilmesini amaçlar.

Burada kilit kelime “kaçınılmaz”dır.

Bir gelişme henüz yaşanmamış olabilir. Taraflar pozisyonunu netleştirmemiş olabilir. Hukuki, kurumsal ya da siyasi süreç tamamlanmamış olabilir. Fakat anlatı çoktan sonuca varmıştır: “Bu iş buraya gider.” “Artık dönüş yok.” “Büyük kopuş yaklaşıyor.” “Herkes safını belirleyecek.”

Bu dil, izleyicinin zihninde iki şey yapar.

İlk olarak, belirsizliği daraltır. Olayların birçok farklı yöne gidebileceği ihtimalini zayıflatır. İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz; tek bir açıklama, karmaşık ihtimallerden daha rahatlatıcı gelir. “Çöküş kaçınılmaz” cümlesi kötü haber gibi görünse de zihne basit bir harita verir.

İkinci olarak, yorumcuyu öngörü sahibi bir aktör gibi konumlandırır. “Kulislerde konuşulanlar”, “yakında göreceksiniz”, “dosyalar hazır”, “taşlar yerinden oynayacak” gibi ifadeler, çoğu zaman somut bilgi vermeden otorite hissi üretir. Bilgi eksiktir ama aura güçlüdür. Takipçi, açıklanmayan bilgiye değil, açıklanmayan bilginin var olduğu hissine bağlanır.

Bu teknik eski değildir. Farklı ülkelerde, farklı dönemlerde, farklı medya araçlarıyla benzer biçimlerde görülmüştür. Gazete manşetleri, radyo konuşmaları, televizyon tartışmaları ve bugün sosyal medya akışları… Araç değişir, insan zihninin zaafları çok yavaş değişir.

Süreç yönetiminin en etkili tarafı, kamuoyunu olaydan önce hizalamasıdır. Olay geldiğinde insanlar artık sadece gelişmeyi görmez; daha önce duymaya alıştıkları anlatının gerçekleştiğini düşünür. Böylece yorum, olayın üzerine sonradan eklenen bir değerlendirme olmaktan çıkar; olayın algılanma biçimini önceden belirleyen bir kalıba dönüşür.

Duyarsızlaştırma: Kelimelerin Ağırlığını Eskitmek

Duyarsızlaştırma, aynı tür uyarana tekrar tekrar maruz kalan insanın zamanla daha az tepki vermesiyle ilgilidir. Siyasi iletişimde bu, dramatik kelimelerin aşırı kullanımıyla çalışır.

“Çöküş.”
“Yarılma.”
“Sonun başlangıcı.”
“Meydan muharebesi.”
“Er meydanı.”
“Tarihi kırılma.”
“Artık geri dönüş yok.”

Bu kelimeler ilk duyulduğunda gerilim üretir. Onuncu kez duyulduğunda beklentiye dönüşür. Yüzüncü kez duyulduğunda ise neredeyse sıradanlaşır. Toplum, aslında ağır sayılması gereken senaryolara karşı zihinsel olarak gevşer.

Buradaki mesele yalnızca abartılı dil değildir. Dil, olasılığı normalleştirir. Bir siyasi yapının bölünmesi, demokratik bir kurumun sarsılması, hukuki bir tartışmanın siyasallaşması ya da toplumun keskin kamplara ayrılması; bunların her biri normal şartlarda ciddi muhakeme gerektirir. Fakat sürekli aynı felaket diliyle konuşuldukça, en ağır senaryolar bile gündelik dedikodu kıvamına iner.

Bir telefon ekranında bunu görmek kolaydır. Sabah kahvesini içerken akışa bakılır. İlk paylaşım “büyük kopuş geliyor” der. İkincisi “tarihi hesaplaşma başlıyor” diye bağırır. Üçüncüsü “artık kimse bu yapıyı tutamaz” diye ekler. Kullanıcı belki hiçbirine tam inanmaz. Ama akşam olduğunda zihninde küçük bir tortu kalır: “Demek ki bir şeyler gerçekten dağılıyor.”

Duyarsızlaştırma burada sessiz çalışır. İnsanları mutlaka ikna etmesi gerekmez; şüphe ekmesi yeterlidir.

Şüphe bazen kanaatten daha kullanışlıdır. Çünkü kanaat tartışılabilir, şüphe yayılır.

Çerçeveleme: Aynı Olayın Farklı Hikâyeleri

Siyasi iletişimde çerçeveleme, bir olayı hangi kelimelerle, hangi bağlamla ve hangi duygusal yönlendirmeyle sunduğumuzla ilgilidir. Aynı gelişme “kurumsal tartışma” diye de anlatılabilir, “büyük hesaplaşma” diye de. Aynı toplantı “strateji arayışı” olabilir, “son kale savaşı” da.

Çerçeve değiştiğinde izleyicinin sorusu da değişir.

Normal bir analiz şu soruyu sordurabilir: “Bu anlaşmazlığın nedeni ne?”
Kaotik hazırlama narratifi ise başka bir soru üretir: “Ne zaman kopacaklar?”

Bu küçük fark çok şey değiştirir. Çünkü ikinci soru, kopuşu zaten varsayar. Artık tartışılan şey olayın olup olmayacağı değil, ne zaman ve nasıl olacağıdır. Bu, algı yönetiminin en verimli bölgelerinden biridir: Sonucu tartışma dışı bırakıp zamanı tartışmaya açmak.

Bir de gündem kurma etkisi vardır. Bir konu sürekli öne çıkarıldığında, insanlar onun gerçekten en önemli mesele olduğunu düşünmeye başlar. Bu her zaman bilinçli bir manipülasyon olmak zorunda değildir; medya ekosistemlerinin çalışma biçimi de buna yatkındır. Fakat sonuç değişmez: Hangi konuya bakacağımız, çoğu zaman ne düşüneceğimiz kadar belirleyici hale gelir.

Sosyal medya bu mekanizmayı hızlandırır. Dramatik içerik daha çok tepki alır. Tepki alan içerik daha çok görünür. Daha çok görünen içerik daha gerçek hissedilir. Böylece duygu, delilin önüne geçer. Algoritma, tarafsız bir dağıtım memuru gibi görünür ama çoğu zaman öfkeye, korkuya ve alaya daha geniş koridor açar.

Bu yüzden “kaçınılmaz çöküş” dili yalnızca siyasi aktörlerin meselesi değildir. Platform mimarisi de bu dili ödüllendirebilir. Sakin bir analiz, “bekleyelim, veriye bakalım, süreç tamamlanmadan hüküm kurmayalım” dediğinde daha az paylaşılır. “Bu gece her şey değişecek” cümlesi ise ekranın doğal yakıtına daha uygundur.

Kötü haber hızlıdır. Belirsiz kötü haber daha hızlıdır.

Kaotik Hazırlama Narratifi Nasıl Görünür?

Bu anlatının en dikkat çekici tarafı, çoğu zaman somut iddiadan çok atmosfer üretmesidir. Açıkça kanıtlanabilir bir şey söylemeden, izleyicide “büyük bir şey olmak üzere” hissi yaratır.

Örneğin bir siyasi toplantı, sıradan bir değerlendirme zemini olmaktan çıkarılıp “tarihi meydan muharebesi” gibi sunulabilir. Taraflardan biri henüz net bir açıklama yapmamışken, yorum dili onu “er meydanına çıkmaya” çağırabilir. Böylece siyaset, müzakere alanından çıkarılıp savaş metaforlarıyla okunur.

Savaş metaforu güçlüdür çünkü gri alan bırakmaz. Ya kazanırsın ya kaybedersin. Ya cesursundur ya korkak. Ya meydandasındır ya kaçıyorsundur. Oysa demokratik siyaset çoğu zaman daha sıkıcıdır: pazarlık, bekleme, geri çekilme, açıklama, revizyon, hukuk, prosedür, kurultay, komisyon, takvim, itiraz, uzlaşma.

Sıkıcı olan, bazen demokratik olanın ta kendisidir. Fakat sosyal medya sıkıcılığı sevmez.

Bir başka desen zamanlamada görülür. Gerilimden önce “hazırlık var”, “dosyalar açılacak”, “yakında göreceksiniz” dili kurulur. Gelişme yaşandığında ise “biz zaten söylemiştik” cümlesi gelir. Böylece her sonuç, önceki anlatının doğrulanması gibi paketlenir.

Oysa iyi analiz, yanılma ihtimalini de taşır. Kaotik hazırlama narratifi ise yanılmayı çoğu zaman sisin içine saklar. Gerçekleşmeyen öngörüler unutulur; gerçekleşmiş gibi görünen kırıntılar büyütülür.

Bu döngü özellikle yankı odalarında güçlenir. Benzer düşünen hesaplar birbirini alıntılar. Küçük bir iddia, farklı cümlelerle yeniden dolaşıma sokulur. İlk kaynak belirsizleşir. Yorum, haber gibi görünmeye başlar. Bir süre sonra ana akım medya ya da daha geniş dijital kanallar da bu atmosferi konuşmak zorunda kalır. Böylece başlangıçta sınırlı bir çevrede üretilen anlatı, daha geniş kamuoyuna taşar.

Aşağıdaki ayrım bu yüzden önemlidir:

Normal siyasi analizKaotik hazırlama narratifiBelirsizliği kabul ederTek sonucu kaçınılmaz gösterirVeri, süreç ve aktör dengesi kurarDuygu ve kriz beklentisini öne çıkarırYanılma payı bırakırÖngörüyü kesinlik gibi sunarFarklı senaryoları tartışırTek felaket senaryosunu tekrarlarOkuyucuyu düşünmeye çağırırOkuyucuyu pozisyon almaya iterDil nispeten ölçülüdürSavaş, çöküş ve kopuş metaforları baskındır

Bu tablo, her sert yorumun manipülasyon olduğu anlamına gelmez. Siyasette bazen gerçekten kriz vardır. Bazen bir yapı gerçekten çözülür. Bazen bir karar gerçekten tarihsel sonuçlar doğurur. Mesele, her gelişmeyi aynı büyük felaket kalıbına sokan sistematik anlatıyı ayırt edebilmektir.

Çünkü yangın alarmı hayat kurtarır. Ama sürekli çalan alarm, sonunda yangını da sıradanlaştırır.

Amaç: Morali, Zamanı ve Dikkati Yönetmek

Kaçınılmaz çöküş anlatısının üç temel işlevi vardır: kendi tarafını diri tutmak, karşı tarafı yormak ve tarafsız izleyicinin beklentisini şekillendirmek.

Kendi taraf açısından bu dil motive edicidir. “Rakip dağılıyor”, “karşı cephe çözülüyor”, “büyük kopuş geliyor” gibi ifadeler, taraftara psikolojik üstünlük hissi verir. Siyasi rekabet yalnızca sandıkta, mecliste ya da mahkemede yürümez; moral alanında da yürür. Kendi kitlesine “tarih bizim tarafımıza akıyor” hissi veren aktör, bekleme süresini daha kolay yönetir.

Karşı taraf açısından etki daha aşındırıcıdır. Sürekli “içiniz karıştı”, “bölünüyorsunuz”, “artık tutamazsınız” mesajına maruz kalan bir kitle, bazen gerçek sorunlardan çok bu anlatıya cevap vermeye başlar. Enerji dış rekabetten iç savunmaya kayar. Her açıklama, her fotoğraf, her toplantı “bölünme var mı yok mu?” sorusunun gölgesinde okunur.

Tarafsız ya da kararsız izleyici içinse amaç normalleştirmedir. Bir yapı gerçekten sarsıldığında, izleyici bunu ani ve tartışmalı bir gelişme olarak değil, uzun süredir beklenen doğal sonuç gibi algılayabilir. “Zaten belliydi” cümlesi, siyasi algı yönetiminin en ekonomik zaferlerinden biridir. Çünkü bir olay “zaten belliydi” noktasına taşındığında, onun nedenleri ve sorumluları daha az sorgulanır.

Burada dikkat yönetimi de devreye girer. Toplumun enerjisi sınırlıdır. Herkes her şeyi aynı derinlikle takip edemez. Eğer kamusal dikkat sürekli iç kriz, bölünme, kopuş ve hesaplaşma başlıklarına kilitlenirse, politika içeriği, ekonomik tercihler, hukuk tartışmaları ya da kurumsal kalite gibi daha ağır konular arka plana düşer.

Siyasette bazen en etkili hamle, rakibin ne söylediğini çürütmek değil; rakibin hangi konuyu konuşacağını belirlemektir.

Kırmızı Bayraklar: Bu Dili Nasıl Tanırız?

Medya okuryazarlığı, yalnızca yalan haberi ayırt etmek değildir. Bazen haber doğru olabilir ama çerçevesi yönlendiricidir. Bazen iddia yanlış değildir ama ölçüsü bozuktur. Bazen de mesele bilgi değil, tekrarın kendisidir.

İlk kırmızı bayrak “kaçınılmazlık” dilidir. “Artık dönüş yok”, “kesin kopacak”, “bu yapı bitti”, “sonun başlangıcı” gibi ifadeler, özellikle somut veriyle desteklenmiyorsa dikkatle okunmalıdır. Siyasette kesinlik çoğu zaman şüpheli bir lükstür.

İkinci kırmızı bayrak savaş metaforlarıdır. Her toplantının muharebe, her açıklamanın meydan okuma, her görüş ayrılığının ihanet gibi sunulması, demokratik siyaseti askeri bir psikolojiye sıkıştırır. Bu dil, karmaşık meseleleri basitleştirir ama anlama kapasitesini de daraltır.

Üçüncü kırmızı bayrak kaynak belirsizliğidir. “Kulisler hareketli”, “çok önemli isimler rahatsız”, “bazı çevreler düğmeye bastı” gibi ifadeler, bazen gerçek bir bilgiye dayanabilir. Fakat aynı kişi veya hesap bu dili sürekli kullanıyor, buna rağmen önceki öngörüleri sık sık boşa çıkıyorsa, burada haberden çok atmosfer üretimi olabilir.

Dördüncü kırmızı bayrak zaman damgasıdır. Bir iddia ne zaman ortaya atıldı? Gerilimden hemen önce mi? Belirli bir toplantı, mahkeme, seçim, karar ya da açıklama öncesinde mi yoğunlaştı? Aynı tema, farklı hesaplar tarafından kısa sürede benzer kelimelerle mi dolaşıma sokuldu? Bu sorular, içeriğin yalnızca ne söylediğini değil, ne zaman ve nasıl dolaşıma girdiğini anlamak için önemlidir.

Beşinci kırmızı bayrak yankı odası etkisidir. Aynı iddia yalnızca birbirine benzeyen hesaplarda dönüyor, farklı perspektiflerden doğrulanamıyor ve çoğu paylaşım birbirini kaynak gösteriyorsa, orada bilgi zincirinden çok yankı zinciri olabilir.

Basit bir kontrol yöntemi işe yarar: Bir iddia duyulduğunda hemen inanmak ya da hemen reddetmek yerine, bir adım geri çekilip üç soru sorulabilir.

Bu iddia hangi somut bilgiye dayanıyor?
Bu kişi daha önce benzer konularda ne kadar isabetliydi?
Bu dil beni bilgilendiriyor mu, yoksa yalnızca duygusal pozisyon almaya mı zorluyor?

Bu üç soru, dijital kalabalığın hızını biraz yavaşlatır. Bazen sadece bu yavaşlama bile yeterlidir.

Sakin Kalmak Pasiflik Değildir

Siyasi manipülasyona karşı en güçlü savunma, duygusuzlaşmak değildir. Tam tersine, duygunun nasıl yönlendirildiğini fark etmektir. Öfke, kaygı, umut, korku ve aidiyet siyasetin doğal parçalarıdır. Sorun, bu duyguların sürekli tetiklenerek muhakemenin yerine geçirilmesidir.

Toplumsal düzeyde medya okuryazarlığı bu yüzden lüks değil, demokratik refleks meselesidir. İnsanların yalnızca neyin doğru neyin yanlış olduğunu değil, hangi kelimenin hangi duyguyu ürettiğini, hangi tekrarın hangi beklentiyi normalleştirdiğini, hangi algoritmik düzenin hangi sesi büyüttüğünü görmesi gerekir.

Bu kolay değildir. Çünkü herkes kendi tarafının abartısını daha masum, karşı tarafın abartısını daha tehlikeli görme eğilimindedir. İnsan zihni adil bir mahkeme salonu gibi çalışmaz; çoğu zaman kendi kampının avukatıdır. Medya okuryazarlığı biraz da bu iç avukatı fark etmektir.

Daha sağlıklı bir kamusal tartışma için birkaç alışkanlık değerlidir. Tek bir ekosisteme kapanmamak. Aynı iddiayı farklı kaynaklardan okumak. Dramatik kelimelerin sıklığını fark etmek. “Kulis” diye sunulan şeyin gerçekten bilgi mi, yoksa beklenti yönetimi mi olduğunu sorgulamak. Eski öngörüleri hatırlamak. Yanılan hesapların yanılma geçmişini unutmamak.

Ve belki en önemlisi, hızın itibarını azaltmak.

Sosyal medya hızlı olanı ödüllendirir; demokrasi ise çoğu zaman yavaş düşünmeyi ister. Bir iddianın ilk duyulduğu anda paylaşılmaması, siyasi ilgisizlik değildir. Bazen tam tersine, kamusal akla küçük bir katkıdır.

Kaçınılmaz çöküş narratifi, en çok kendisine otomatik tepki verildiğinde güçlenir. Her dramatik cümleye panikle karşılık vermek, o cümlenin dolaşımını büyütür. Her “büyük kopuş” iddiasını saatlerce tartışmak, gündemi o iddianın çevresinde kilitler. Algı yönetiminin yakıtı yalnızca inananlar değildir; bazen öfkeyle itiraz edenler de aynı motoru besler.

Siyaset her zaman öngörü içerir. Analist, yorumcu, gazeteci ya da sıradan yurttaş elbette geleceğe dair ihtimalleri konuşur. Fakat sistematik “kaçınılmaz felaket” pompalaması başka bir şeydir. O, geleceği anlamaya değil, geleceğe zihinsel bir koridor açmaya çalışır.

Bir toplumun direnç noktası bazen büyük sloganlarda değil, küçük bir alışkanlıkta saklıdır:
Dramatik cümleyi hemen paylaşmadan önce, bir kez daha okumak.