Teknoloji Neden Üretime Dönüşmüyor?

Bir yönetim kurulu toplantısında olduğunuzu hayal edin. Ekranda gururla parlayan bir grafik var: Şirketin veya ülkenin Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) harcamaları son on yılda rekor kırmış. Herkes bu yükselen eğrinin doğal olarak üretim bantlarını hızlandıracağını, kaliteyi artıracağını ve küresel arenada rekabet avantajı sağlayacağını düşünerek arkasına yaslanıyor. Ancak sahaya, o gürültülü, karmaşık ve gerçekçi fabrika zeminine indiğinizde, işleyişin eski ritminde, alışılageldik hantallığıyla devam ettiğini görüyorsunuz. Milyonlarca liralık teknolojik vizyon, makinelerin dişlilerine bir türlü nüfuz edemiyor.

Bu durum yalnızca bir varsayım değil, verilerle kanıtlanmış bir gerçekliğin yansımasıdır. Türkiye'de teknolojik gelişmenin imalat sanayi üretimi üzerindeki etkisini 1990-2024 dönemi için inceleyen kapsamlı veriler, tam olarak bu sessiz krize işaret etmektedir. Kurulan ekonometrik modeller ve analizler, teknolojik gelişme (Ar-Ge harcamaları) ile imalat sanayi üretimi arasında uzun dönemli ve kalıcı bir dengenin, yani bir "eş bütünleşmenin" bulunmadığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Başka bir deyişle, laboratuvarda harcanan sermaye, fabrikanın bacasından doğrudan katma değer olarak tütmemektedir. Teknolojik göstergelerin imalat sanayi üzerindeki etkisi sanılanın aksine son derece sınırlı, dolaylı ve kısa vadelidir.

Peki, teknoloji çağı olarak adlandırılan bir dönemde, bilginin üretimi neden bu kadar yavaş bir şekilde fiziksel üretime yansıyor? Sorunun kökenine inmek için, kavramlara bakış açımızı değiştirmemiz gerekiyor.

Girdi ile Çıktı Arasındaki Kör Nokta

Teknolojik gelişmeyi genellikle ne kadar bütçe ayırdığımızla, kaç personel çalıştırdığımızla ölçme eğilimindeyiz. Ar-Ge harcamalarını bir tür sihirli değnek, geleceğin garantisi gibi görüyoruz. Oysa ekonomik gerçeklikte Ar-Ge harcaması sadece bir "girdi"dir. Üretim ise bu girdinin işlenip somut bir faydaya dönüştüğü yerdir.

Bir fikrin, teorik bir bilginin veya laboratuvar bulgusunun daha kullanışlı ve verimli bir hale dönüştürülmesi ciddi bir aktarım mekanizması gerektirir. İmalat sanayi, doğası gereği, teknolojik yeniliklerin geliştirilmesi, yayılması ve ticarileştirilmesi açısından kritik bir aktarım merkezidir. Ancak bu merkez, sadece yeni ve pahalı teknolojiyi satın almakla veya kağıt üzerinde bütçe ayırmakla verimli hale gelmez. Temel mesele, söz konusu teknolojilerin o karmaşık üretim sürecine, işçinin pratiğine ve tedarik zincirine organik olarak entegre edilmesidir.

Ar-Ge harcamalarından imalat sanayi üretimine doğru istatistiksel olarak anlamlı ve kısa dönemli bir nedensellik ilişkisinin kurulamaması, bu entegrasyon sürecinde ciddi kırılmalar yaşandığını göstermektedir. Para harcanmaktadır, ancak bu harcama üretim bandının hızını veya niteliğini doğrudan yukarı çekememektedir.

Fikri Bedene Kavuşturmak: Patentlerin Gerçekliği

Gerçekliğin kendini gösterdiği yer, şişirilmiş bütçe tabloları değil, fikri mülkiyetin somutlaştığı anlardır. Çalışmalar, genel Ar-Ge harcamalarının aksine, teknolojik gelişmenin alternatif ve çok daha somut bir göstergesi olan patent tescil sayılarının sanayi üretimi ile farklı bir dinamik kurduğunu göstermektedir.

Patent tescil sayılarındaki bir artış veya şok, imalat sanayi üretimi üzerinde kısa vadede de olsa istatistiksel olarak anlamlı bir etki yaratabilmektedir. Bu asimetrik yapının nedeni oldukça nettir: Ar-Ge bir niyet ve girdi iken, patent bu sürecin somut ve gözlemlenebilir çıktısıdır. Bir buluşun patentlenmesi, onun artık teorik bir makale olmaktan çıkıp, sanayi çarklarına girmeye hazır fiziksel bir enstrümana dönüştüğünü kanıtlar.

Dolayısıyla, patent verisi kullanıldığında ortaya çıkan kısa vadeli nedensellik, sanayi üretimindeki dalgalanmaların teknolojik çıktılar üzerinden çok daha hızlı ve okunabilir yansımalar üretebildiğine işaret etmektedir. Fikir, ancak uygulanabilir bir tasarıma (patente) dönüştüğünde fabrika zemininde karşılık bulmaya başlar.

Devletin Dengesi ve Kamu Yatırımlarının Çift Yönlü Sarkacı

Bu denklemde kamu otoritesinin ve makroekonomik kararların rolü göz ardı edilemez. Çoğu zaman sanayiciyi laboratuvardaki araştırmacıyla buluşturan köprüyü devlet inşa eder. İlginç ve bir o kadar da yol gösterici olan bulgu, kamu yatırımları ile imalat sanayi üretimi arasında çift yönlü, adeta birbirini besleyen ve istatistiksel olarak anlamlı bir nedensellik ilişkisinin bulunmasıdır.

Kamu yatırımlarındaki değişimler sanayiyi ve üretim bantlarını hareketlendirirken, sanayideki üretim değişimleri de devletin yeni yatırım kararlarını doğrudan şekillendirmektedir. Dahası, patent faaliyetleri (teknolojik çıktılar) ile kamu yatırımları arasında da çift yönlü bir etkileşim mevcuttur.

Buradan çıkarılması gereken ders açıktır: Teknoloji politikaları, ezberlenmiş bir refleksle yalnızca Ar-Ge bütçelerini artırmaya odaklanmamalıdır. Asıl yapılması gereken, bu harcamaların etkinliğini artıracak, patentleşme süreçlerini hızlandıracak ve kamu yatırımlarını doğrudan üretken, teknoloji-yoğun alanlara yönlendirecek yapısal mekanizmalar kurmaktır. Devlet sadece fon sağlayan bir mekanizma değil, aynı zamanda doğru bilginin doğru dişliyle buluşmasını sağlayan bir orkestra şefi olmalıdır.

Ezber Bozan Bir Zihinsel Model

Türkiye'de imalat sanayisinde düşük teknolojili firmaların payının, yüksek teknolojili firmalara oranla halen çok daha fazla olduğu bilinen bir gerçektir. Bu tabloyu değiştirmek, her yıl Ar-Ge bütçelerine ayrılan payı salt bir övünç kaynağı olarak görmekten vazgeçmekle başlar.

Eğer bir fabrika yöneticisiyseniz veya makro ölçekte teknoloji politikaları üreten bir karar alıcıysanız, sormanız gereken soru "Ar-Ge'ye veya yapay zeka altyapısına ne kadar milyon lira ayırdık?" olmamalıdır. Doğru ve yakıcı soru şudur: "Bu kaynağı ve birikimi, üretim süreçlerine, işgücünün yetkinliğine ve tedarik zincirine ne kadar etkin biçimde aktarabiliyoruz?".

Teknolojik yatırımlarla sanayi uygulamaları arasındaki bu kopuk bağı güçlendirmek, verimlilik ve küresel rekabet açısından hayati bir zorunluluktur. Teknoloji yayılımından faydalanabilmek için beşeri sermayeye yatırım yapılması, teknik bilginin zihinden çıkıp makinenin ucuna ulaşması için akılcı politikalar üretilmesi şarttır. Varyans ayrıştırma analizlerinin de gösterdiği gibi, imalat sanayinin temel belirleyicisi halen kendi iç dinamikleridir. Teknolojinin bu yapıya nüfuz etmesi ancak dolaylı, kademeli ve bilinçli bir entegrasyonla mümkündür.

İnovasyon, bir laboratuvarın steril kapıları ardında hapsolduğunda sadece bilançoda yer alan lüks bir masraftır; üretim bandında işçinin, mühendisin ve makinenin günlük pratiğine dönüştüğünde ise bir devrimdir. Belki de asıl mesele, sürekli olarak yeni ve parlak fikirler bulma saplantısı değil; var olan o muazzam teorik bilgiyi, fabrikanın paslanmaya yüz tutmuş dişlileriyle aynı ritimde döndürebilme iradesini gösterebilmektir.