İstanbul Depremi: Kelebek Değil, Eşik Etkisi

Bir bardağı masanın tam kenarına koyduğunu düşün. Dakikalarca düşmez. Odanın diğer ucunda biri yürür, tahta zemin belli belirsiz titreşir ve bardak yere çakılır.

Bardağı o son adım mı düşürmüştür?

Evet, ama eksik bir evet. Bardağı kırılabilir hale getiren asıl neden son titreşim değil; yerçekimi, masanın eğimi, bardağın ağırlık merkezi ve onu kenara bırakan önceki harekettir. Son adım yalnızca hazır bekleyen bir düzenin hangi saniyede çökeceğini belirlemiştir.

İstanbul depremi üzerine yapılan tartışmaların çoğu tam burada yanılıyor. Ya her şeyi dev bir geri sayım saatine çeviriyor ya da dünyanın başka ucundaki bir depremi görünmez bir tetik kablosu gibi Marmara’ya bağlıyor. Oysa Marmara’nın altında çalışan şey saat değil, tektonik eşik ağıdır: kilitlenen, sürünen, gerilim aktaran ve farklı sürtünme özellikleri taşıyan fay parçalarından oluşan doğrusal olmayan bir sistem.

“250 Yıl Doldu” Cümlesi Neden Bilimsel Görünüp Yanıltıyor?

1766’dan bugüne geçen süre, İstanbul depremi anlatısında neredeyse bir son kullanma tarihine dönüştürüldü. Hesap basit görünüyor: Büyük depremler yaklaşık 250 yılda bir oluyorsa süre dolmuştur.

Jeoloji takvim uygulaması değildir.

Marmara Denizi tabanından alınan tortul karotları inceleyen 2025 tarihli Marine Geology araştırması, Ana Marmara Fayı’nın farklı kesimlerinde büyük depremler arasındaki ortalama sürenin yaklaşık 220 ile 300 yıl arasında değiştiğini ortaya koydu. Aynı kayıtlar, art arda iki büyük olay arasındaki aralığın 50 yıldan 695 yıla kadar uzanabildiğini de gösterdi. Ortalama bize sistemin uzun dönem davranışını anlatır; bir sonraki kırılmanın randevusunu vermez.

Bir hastanenin acil servisine günde ortalama yüz kişi gelmesi, yüzüncü kişinin saat kaçta kapıdan gireceğini söylemez. Deprem döngüsünde de benzer bir sorun vardır. Her kırılma, komşu segmentlerdeki gerilimi değiştirir; bazı bölgeler sessizce kayar, bazıları kilitlenir, bazıları ise yıllarca küçük depremlerle kendini belli eder.

Bu yüzden “deprem gecikti” cümlesi, istatistiği mekanik saate çeviren bir dil hatasıdır. Tehlike gerçek olabilir. Saat yine de okunamaz.

Fay Bir Yay Değil, Hafızası Olan Bir Sürtünme Sistemi

Depremler genellikle “enerji birikti, sonra boşaldı” diye anlatılır. Tamamen yanlış değil. Fakat fazla temiz, fazla düzenli.

Anadolu levhası ile Avrasya arasındaki göreli hareket, Marmara’daki fay zonunu sürekli zorlar. Fayın bazı bölümleri kayarken bazıları sürtünme nedeniyle kilitli kalır. Kilitli kesimlerin çevresindeki kayaçlar elastik olarak şekil değiştirir; gerilim artar. Kırılma gerçekleştiğinde bu deformasyonun bir bölümü saniyeler içinde açığa çıkar. Marine Geology çalışması, Ana Marmara Fayı’nın bölgedeki sağ yanal hareketin büyük bölümünü taşıdığını ve sistemin birden fazla mekanik parçadan oluştuğunu gösteriyor.

Asıl güçlük sürtünmede başlar. Bir fayın dayanımı yalnızca üzerine binen kuvvete bağlı değildir. Kayma hızı, yüzeylerin geçmişte nasıl temas ettiği, sıcaklık, gözenek sıvısı basıncı ve kaya türü de davranışı değiştirir. “Hız ve durum bağımlı sürtünme” modelleri, küçük bir kayma bölgesinin belirli bir eşiği aşınca kararsız hale gelebileceğini; fakat bu başlangıcın ölçülebilir işaretlerinin doğada çok zayıf kalabileceğini gösteriyor.

Başka bir ifadeyle fayın hafızası vardır. Aynı kuvvet, dün ve bugün aynı sonucu üretmeyebilir.

Bir gramlık dokunuş tonlarca enerjiyi yaratmaz; yalnızca sistemde zaten bulunan enerjinin hangi kapıdan çıkacağını değiştirebilir.

Kelebek Etkisi Depremi Açıklıyor mu, Yoksa Masal mı Üretiyor?

Kelebek etkisi çoğu zaman “küçük bir olay büyük bir felakete yol açar” diye özetleniyor. Lorenz’in kaos teorisindeki asıl fikir daha inceliklidir: Doğrusal olmayan bazı deterministik sistemlerde başlangıç koşullarındaki çok küçük farklar, zaman ilerledikçe birbirinden çok farklı sonuçlara dönüşebilir. Bu, nedensiz mucize demek değildir; ölçemediğimiz küçük farkların büyüyebilmesi demektir.

Deprem fiziğinde bunun karşılığı şudur: Fay zaten kırılma eşiğine yakınsa küçük bir gerilim değişimi, sıvı basıncındaki oynama veya komşu bir segmentten gelen sismik dalga, olayın zamanını öne çekebilir. Uzak depremlerin dinamik gerilim aktarımı yoluyla başka bölgelerde deprem etkinliğini tetikleyebildiği biliniyor; ancak bu etki daha çok zaten hassas ve kırılmaya yakın sistemlerde görülüyor.

Buradaki ayrım hayati: Tetikleyici ile neden aynı şey değildir.

Venezuela, Japonya ya da Şili’deki bir deprem Marmara’nın yüzyıllardır biriken tektonik gerilimini oluşturmaz. Geçen sismik dalgalar teorik olarak bazı hassas yapılarda küçük değişimler yaratabilir, fakat İstanbul’daki büyük deprem tehlikesinin ana motoru uzak bir olay değil, Kuzey Anadolu Fayı üzerindeki yerel levha hareketi ve kilitlenmedir.

Kelebek etkisi, “dünyanın bir ucundaki deprem İstanbul’u patlatacak” cümlesine bilimsel makyaj yapmaz. Tam tersine, neden tek bir tarih veremediğimizi açıklar.

Marmara Tek Çizgi Değil: Kırılmanın Önünde Kapılar Var

Haritalarda faylar çoğu zaman kırmızı bir çizgi gibi görünür. O çizginin altında ise sıcaklık, kaya türü, tortul kalınlığı, fay kıvrımları ve sürtünme rejimi sürekli değişir.

2025 sonunda yayımlanan bir deprem döngüsü modellemesi, Ana Marmara Fayı’ndaki kalın tortulların ve bölgesel sıcaklık farklarının bazı kesimlerde mekanik bariyer oluşturabildiğini gösterdi. On bin yıllık simülasyonlarda en büyük olaylar Mw 7,3 düzeyini aşmadı; fay kıvrımları kırılmanın nerede başlayacağını, reolojik farklar ise ne kadar ilerleyeceğini etkiledi. Bu sayı doğanın imzaladığı üst sınır değildir. Bir modelin belirli varsayımlar altındaki çıktısıdır.

Bu bulgu iki zıt rahatlığı aynı anda bozar. Marmara’nın tek parça halinde mutlaka uçtan uca kırılacağını söylemek fazla kesin; segmentlerin birbirinden tamamen bağımsız kalacağını varsaymak da öyle. Kapılardan bazıları kırılmayı durdurabilir. Bazıları uygun koşullarda açılıp kırılmanın başka segmente sıçramasına izin verebilir.

Depremin büyüklüğünü yalnızca ne kadar gerilim biriktiği değil, kırılmanın hangi kapılardan geçebildiği belirler.

2025 Depremi Bize Ne Söyledi, Ne Söylemedi?

23 Nisan 2025’te Marmara’da meydana gelen Mw 6,2 depremi, Ana Marmara Fayı üzerindeki son altmış yılı aşkın dönemin en büyük olayıydı. Science’ta yayımlanan çalışma, 2011’den itibaren orta büyüklükteki depremlerin genel olarak doğuya, İstanbul’a komşu kilitli kesime doğru ilerleyen bir örüntü oluşturduğunu; 2025 kırılmasının yaklaşık 10-20 kilometrelik bir bölümü etkilediğini bildirdi. Araştırmacılar bunun büyük depremin zamanını söylemediğini, fakat hangi kesimlerin daha yüksek gerilim altında olduğunu anlamaya yardım ettiğini açıkça belirtiyor.

Ayrı bir 2025 çalışması, Marmara’nın batısındaki incelenen orta büyüklükteki depremlerin çoğunda kırılmanın baskın biçimde doğuya yöneldiğini ve sismik enerjinin İstanbul yönünde daha güçlü taşınabildiğini gösterdi. Bu “doğrultu etkisi”, gelecekteki bir olay batıda başlayıp doğuya ilerlerse İstanbul’daki yer hareketini artırabilecek etkenlerden biridir.

Şimdi itiraz gelebilir: “O halde büyük deprem yaklaşıyor demek değil mi?”

Bilimsel cevap rahatsız edici biçimde iki parçalıdır. Marmara’daki kilitli segmentlerin büyük deprem üretme kapasitesi vardır ve gözlenen gerilim düzeni ciddiye alınmalıdır. Fakat “yakın” kelimesini gün, ay veya yıl ölçeğine çevirecek güvenilir yöntem yoktur. USGS’nin deprem tahmini tanımı yer, zaman ve büyüklüğün birlikte belirtilmesini gerektirir; bugünkü sismoloji bunu büyük depremler için yapamıyor, yalnızca belirli dönemler için olasılık ve tehlike hesaplayabiliyor.

Belirsizlik, bilimin zayıflığı değildir. Sahte kesinlikten vazgeçmesidir.

Büyük Deprem Neden Küçük Başlayabilir?

Her büyük deprem ilk anda büyüklüğünü ilan etmez. Kırılma küçük bir çekirdek bölgede başlar. Sonra iki olasılık ortaya çıkar: Ya çevredeki sürtünme ve geometrik engeller onu durdurur ya da kırılma komşu yamalara sıçrayarak büyür.

Bu yönüyle deprem, devrilmeye başlayan domino taşlarına benzer; fakat taşların aralıkları eşit değildir, bazıları zemine yapışıktır, bazıları çatlamıştır, bazıları görünmez bağlarla başka sıralara bağlıdır. İlk taşın düşmesi, zincirin nereye kadar gideceğini tek başına söylemez.

Kaos burada kader anlamına gelmez. Aynı genel fizik yasaları işler; sorun, başlangıç durumunu yeterli ayrıntıyla bilemememiz ve sistemin küçük farkları büyütebilmesidir.

Determinizm ile öngörülebilirlik aynı şey değildir.

İstanbul’daki En Tehlikeli Kelebek Jeolojik Olmayabilir

Burada durup dürüst olmak gerekiyor. İnsanların çoğu, kontrol edemediği fayın tarihine bakarken kontrol edebildiği binayı ihmal ediyor.

Bir kolonun kesilmesi, taşıyıcı duvara müdahale edilmesi, yıllarca ilerleyen donatı korozyonu, ağır bir dolabın sabitlenmemesi ya da gaz vanasının yerinin bilinmemesi; tek başına küçük ayrıntılar gibi görünür. Deprem anında ise bunlar insan hayatının eşik koşullarına dönüşür.

Aynı sarsıntı iki binada aynı sonucu üretmez. Zemin büyütmesi, taşıyıcı sistem, malzeme kalitesi, düzensiz kat planı, sonradan yapılan müdahaleler ve bakım geçmişi hasarı değiştirir. Bu yüzden “İstanbul depremi ne zaman?” sorusunun yanına daha sert bir soru koymak gerekir:

“Bu gece olursa bulunduğum yapı nasıl davranır?”

Bunun cevabı cep telefonu uygulamasından çıkmaz. Yetkin mühendislik incelemesi, proje ile mevcut yapının karşılaştırılması, gerekiyorsa performans analizi ve zemin verisi gerekir. Ev içindeki riskler içinse daha basit ama etkili adımlar vardır: ağır eşyaları sabitlemek, aile iletişim planını yazmak, gaz-elektrik-su kesme noktalarını öğrenmek, acil çantayı erişilebilir yerde tutmak ve toplanma alanına gerçekten yürüyerek bakmak.

Depremin tarihini bilemeyebiliriz; fakat felaketin ne kadar büyüyeceğini yalnızca fay belirlemez.

Masadaki bardağa dönelim. Hangi saniyede düşeceğini kesin hesaplayamıyor olabilirsin.

Bu, onu kenardan çekemeyeceğin anlamına gelmez.

KAYNAKLAR:

Çağatay, M. N. ve diğerleri. “Long-term sedimentary earthquake records along the northern branch of the North Anatolian Fault in the Sea of Marmara (NW Türkiye).” Marine Geology, 489, 107630, 2025. DOI: 10.1016/j.margeo.2025.107630.

Martínez-Garzón, P. ve diğerleri. “Progressive eastward rupture of the Main Marmara Fault toward Istanbul.” Science, 2025. DOI: 10.1126/science.adz0072.

Guvercin, S. E. ve Barbot, S. “Persistent rupture segmentation of the Main Marmara Fault.” Communications Earth & Environment, 6, 1028, 2025. DOI: 10.1038/s43247-025-03007-4.

Chen, X. ve diğerleri. “Rupture directivity of moderate earthquakes along the Main Marmara Fault suggests larger ground motion toward Istanbul.” Geophysical Research Letters, 52, e2024GL111460, 2025. DOI: 10.1029/2024GL111460.

Dieterich, J. H. “Earthquake nucleation on faults with rate- and state-dependent strength.” Tectonophysics, 211, 115-134, 1992. DOI: 10.1016/0040-1951(92)90055-B.

Lorenz, E. N. “Deterministic Nonperiodic Flow.” Journal of the Atmospheric Sciences, 20, 130-141, 1963.

U.S. Geological Survey. “Can you predict earthquakes?” ve “Can a large earthquake trigger earthquakes in distant locations or on other faults?”