Türkiye’nin Demokrasi Meselesi: Rakip Kalmayı Başarabilmek

Türkiye’de siyaset çoğu zaman bir fikir yarışından çok, varoluş yoklaması gibi yaşanıyor. İnsanlar yalnızca hangi partinin kazanacağını değil; kendi hayat tarzının, hafızasının, inancının, korkusunun ya da öfkesinin meşru kalıp kalmayacağını da izliyor. Sandık bu yüzden sadece oy pusulası değildir. Bazen bir mahallenin, bir kuşağın, bir sınıfın, bir kimliğin “ben hâlâ bu ülkenin parçasıyım” deme biçimidir.

Demokrasi üzerine konuşurken en kolay cümle şudur: Toplum uzlaşmalı.

Doğru. Ama eksik.

Çünkü bazı toplumlarda sorun, insanların yeterince konuşmaması değildir. İnsanlar konuşur. Televizyonda konuşur, sosyal medyada konuşur, meydanda konuşur, aile masasında konuşur. Bazen fazla bile konuşur. Mesele konuşmanın varlığı değil, konuşmanın karşı tarafı yok saymadan sürdürülebilmesidir.

Türkiye’nin demokrasi meselesi de burada düğümleniyor. Farklı düşüncelerin bulunması değil asıl sorun. Hatta bu, sağlıklı bir toplumun doğal halidir. Sorun, farklı düşüncenin giderek “yanlış fikir” olmaktan çıkıp “tehlikeli varlık” gibi görülmeye başlamasıdır.

İşte demokrasi orada incelir.

Demokrasi Sadece Uzlaşma Değildir

Modern demokrasi çoğu zaman makul insanların bir masa etrafında toplanıp ortak akla ulaşması gibi anlatılır. Bu anlatı kulağa hoş gelir. Temizdir, düzenlidir, medeni görünür. Siyasetin biraz da kirli, tutkulu, hırslı, öfkeli ve kimlik yüklü tarafını perde arkasına iter.

Oysa gerçek siyaset steril değildir.

İnsanlar yalnızca çıkar hesabıyla oy vermez. Çocukluğundan gelen bir korkuyla, ailesinden devraldığı bir hatırayla, mahallesinin onuruyla, inancının tehdit altında olduğu duygusuyla, ekonomik kırılganlığıyla, sınıfsal öfkesiyle, gelecek kaygısıyla hareket eder. Bazen bir partiye değil, kendi varlığının tanınmasına oy verir.

Bu nedenle demokrasiyi yalnızca “akılcı müzakere” olarak görmek eksik kalır. Çünkü siyasetin içinde akıl kadar tutku da vardır. Hatta çoğu zaman kitleleri harekete geçiren şey, soğuk akıl yürütmeden çok aidiyet duygusudur.

Bir işçi için mesele sadece ücret olmayabilir; görülmemek de meseledir. Bir muhafazakâr için mesele sadece ibadet özgürlüğü olmayabilir; hor görülme hafızası da meseledir. Bir seküler için mesele sadece yaşam tarzı olmayabilir; kamusal alanın dönüşeceği korkusu da meseledir. Bir genç için mesele sadece iş bulmak olmayabilir; ülkenin kendisine gelecek vaat edip etmediği de meseledir.

Demokrasi, bütün bu duyguları yok sayarak çalışmaz.

Tam tersine, onları siyasal alan içinde taşıyabilecek kurumlara, dile ve ahlaka ihtiyaç duyar.

Türkiye’de Çatışma Değil, Çatışmayı Taşıyacak Kaplar Zayıf

Türkiye’de sık sık “kutuplaşma” deniyor. Doğru bir kelime ama bazen fazla kolay kullanılıyor. Her ayrılık kutuplaşma değildir. Her sert tartışma demokrasi krizi değildir. Her ideolojik fark toplumsal yıkım anlamına gelmez.

Bir ülkede laikler ve muhafazakârlar farklı düşünebilir. Milliyetçiler ve solcular farklı tarih okuyabilir. Liberaller ve devletçiler başka ekonomik reçeteler savunabilir. Gençler ve yaşlılar aynı ülkeye bambaşka pencerelerden bakabilir. Bunlar doğal.

Hatta canlı bir demokraside kaçınılmaz.

Asıl mesele şudur: Bu farklar meşru siyasal rekabet içinde mi kalıyor, yoksa karşı tarafı gayrimeşru ilan eden bir düşmanlık diline mi dönüşüyor?

Türkiye’nin sorunu çoğu zaman çatışmanın varlığı değil; çatışmayı taşıyacak demokratik kapların zayıflamasıdır. Hukuk, medya, parlamento, üniversite, sivil toplum, yerel yönetimler, meslek örgütleri, hatta aile içi konuşma kültürü bile bu kapların parçasıdır. Kaplar sağlam olduğunda çatışma taşmaz. Sert olur, yorucu olur, ama sistemi patlatmaz.

Kaplar zayıfladığında ise her siyasal gerilim bir varoluş krizine dönüşür.

Bir mahkeme kararı sadece hukuk kararı gibi okunmaz. Bir seçim sadece yönetim tercihi gibi görülmez. Bir belediye tartışması sadece yerel hizmet meselesi olmaktan çıkar. Her şey rejim, kimlik, intikam, rövanş, beka, tasfiye, ihanet gibi ağır kelimelerin gölgesine girer.

O noktada demokrasi teknik olarak devam ediyor gibi görünse bile ruhen yorulmaya başlar.

Rakipten Düşmana Geçiş

Demokratik siyasette rakip vardır. Rakip sert eleştirilir, seçimde yenilmek istenir, politikası yanlış bulunur. Ama rakibin siyasal alanda var olma hakkı inkâr edilmez.

Düşman ise başka bir kategoridir. Düşmanın varlığı bile tehdit sayılır. Onun fikriyle mücadele edilmez; kendisinin ortadan kalkması arzulanır. Bu bazen açık şiddet çağrısı şeklinde olmaz. Daha incelikli biçimlerde ortaya çıkar: sürekli itibarsızlaştırma, toplu suçlama, ahlaki dışlama, “bunlardan zaten vatandaş olmaz” rahatlığı, “onlar giderse ülke kurtulur” kolaycılığı.

Türkiye’nin en tehlikeli siyasal alışkanlıklarından biri burada görülür: Kendi mahallesinin hatasını tarihsel zorunluluk, karşı mahallenin hatasını karakter bozukluğu saymak.

Bu alışkanlık sağda da vardır, solda da. Seküler çevrelerde de görülür, muhafazakâr çevrelerde de. Devletçi dilde de çıkar, özgürlükçü olduğunu söyleyen çevrelerde de. Herkes kendi sertliğine gerekçe bulur. Herkes kendi öfkesini daha ahlaklı sayar.

Siyasetin fena tarafı da budur zaten: İnsan kendi tarafının körlüğünü çoğu zaman ilke sanır.

Demokrasi, bu körlüğü tamamen ortadan kaldıramaz. Ama onu sınırlayabilir. Bunu da iki şeyle yapar: hukuk ve meşruiyet kültürü.

Hukuk, kimin güçlü olduğuna bakmadan sınır çizer. Meşruiyet kültürü ise rakibin varlığını tahammül edilecek bir kötülük değil, demokratik hayatın doğal unsuru olarak kabul eder. Bunlardan biri eksildiğinde diğerinin yükü artar. İkisi birden zayıfladığında siyaset kavgaya, kavga da kimlik savaşına yaklaşır.

Agonistik Çoğulculuk Türkiye’ye Ne Söyler?

Chantal Mouffe’un “agonistik çoğulculuk” kavramı Türkiye için verimli bir düşünme zemini sunar. Kavram teknik görünebilir ama özü sade: Toplumdaki çatışmalar yok edilemez; önemli olan bu çatışmaları düşmanlık biçimine değil, meşru rakiplik biçimine sokabilmektir.

Yani mesele herkesin aynı noktada buluşması değildir. Zaten bu çoğu zaman mümkün değildir. Mesele, farklı noktaların aynı siyasal harita içinde kalabilmesidir.

Türkiye gibi tarihsel hafızası ağır toplumlarda bu yaklaşım özellikle önemlidir. Çünkü burada siyasal tercihler çoğu zaman uzun hikâyelerin içinden gelir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, merkezden çevreye, darbelerden seçimlere, laiklik tartışmalarından kimlik meselelerine, ekonomik krizlerden göç dalgalarına kadar birçok katman üst üste biner.

Bu yüzden Türkiye’de demokrasi tartışmasını sadece “daha çok diyalog kurulsun” cümlesine sıkıştırmak yetmez. Diyalog elbette gerekir. Ama diyalog, güç ilişkilerinden, hukuk güvenliğinden, medya düzeninden, ekonomik adaletsizlikten ve tarihsel yaralardan bağımsız değildir.

Bir insan kendisini sürekli tehdit altında hissediyorsa, ondan yalnızca sakin ve rasyonel konuşma beklemek biraz lüks kalır. Bir grup yıllarca dışlandığını düşünüyorsa, onun siyasal öfkesini sadece “irrasyonel tepki” diye okumak kolaycılıktır. Aynı şekilde, bir başka grup kendi yaşam tarzının daraldığını hissediyorsa, bunu sadece “eski ayrıcalıklarını kaybetme paniği” diye küçümsemek de aynı kolaycılığın başka versiyonudur.

Demokratik olgunluk, karşı tarafın duygusunu onaylamak zorunda değildir. Ama o duygunun gerçekliğini anlamak zorundadır.

Anlamak, hak vermek değildir. Bu ayrım Türkiye’de çok sık karışıyor.

Kurumlar Sadece Bina Değildir

Demokrasi denince akla seçim gelir. Oysa seçim, demokrasinin en görünür ama tek başına en kırılgan unsurudur. Seçim varsa demokrasi ihtimali vardır; fakat yalnız seçim varsa demokrasi güvencesi yoktur.

Bir toplumda seçim sonuçlarını taşıyacak kurumlar gerekir. Bağımsız yargı, güvenilir medya, hesap verebilir yönetim, güçlü parlamento, ifade özgürlüğü, sivil toplum, akademik özerklik, yerel katılım, şeffaf kamu yönetimi… Bunlar kulağa klasik liste gibi gelebilir. Ama aslında hepsi aynı işe yarar: Çatışmanın ülkeyi kırmasını engeller.

Bir fabrikanın üretim hattını düşünelim. Makine çalışır, bant döner, ürün akar. Ama basınç vanaları, sensörler, acil durdurma sistemleri, kalite kontrol mekanizmaları yoksa üretim değil risk büyür. Siyasette kurumlar biraz böyledir. Güç üretirler ama aynı zamanda gücü sınırlarlar.

Türkiye’de mesele yalnızca kimin yönettiği değildir. Mesele, yönetenin hangi sınırlar içinde yönettiğidir.

Bugün bir taraf için gerekli görülen sınırsız güç, yarın başka bir tarafın eline geçtiğinde tehdit haline gelir. Bu yüzden hukuk devleti, iyi insanların iktidara gelmesini bekleyen romantik bir dilek değildir. Kötü ihtimallere karşı tasarlanmış soğukkanlı bir güvenlik mimarisidir.

Hukuk, herkes iyi niyetli olduğu için değil; herkes her zaman iyi niyetli olmayabileceği için gerekir.

Aynılaşmadan Birlikte Yaşamak

Türkiye’nin önündeki en zor soru belki de şudur: Farklılıkları eritmeden ortak bir siyasal zemin kurulabilir mi?

Bu soruya kolay “evet” demek güzel olurdu. Fakat gerçekçi olmak gerekir. Ortak zemin kendiliğinden oluşmaz. Bunun için hem siyasi aktörlerin hem de toplumun bazı alışkanlıkları değiştirmesi gerekir.

Öncelikle her kesim kendi mağduriyetini tek hakikat, başkasının mağduriyetini propaganda saymaktan vazgeçmek zorunda. Bu cümle basit görünüyor ama siyasetin en zor eşiği burada. Çünkü mağduriyet, kimliğe dönüştüğünde eleştirilemez hale gelir. Eleştirilemeyen mağduriyet ise zamanla yeni adaletsizliklerin bahanesi olabilir.

İkinci olarak, demokratik rekabetin ahlaki sınırları yeniden hatırlanmalı. Seçim kazanmak, toplumu teslim almak anlamına gelmez. Seçim kaybetmek de vatandaşlıktan düşmek değildir. Devlet, kazananın ganimeti; hukuk, güçlü olanın aracı; medya, mahallenin hoparlörü haline geldiğinde kim kazanırsa kazansın toplum kaybeder.

Üçüncü olarak, Türkiye’nin yeni bir siyasal dile ihtiyacı var. Bu dil yumuşak olmak zorunda değil. Hatta bazen sert olabilir. Ama yok edici olmamalı. Sert eleştiriyle insanı gayrimeşru ilan etmek arasında fark var. Mizahla aşağılama arasında fark var. Muhalefetle nefret arasında fark var. Devleti savunmakla toplumu susturmak arasında fark var. Özgürlüğü savunmakla ortak sorumluluktan kaçmak arasında da fark var.

Bu farklar kaybolduğunda demokrasi kelimeleri kalır, anlamı çekilir.

Türkiye İçin Asıl Sınav

Türkiye’nin demokrasi sınavı, herkesin birbirini sevmesi değildir. Bu hem imkânsız hem de gereksizdir. Demokrasi sevgi rejimi değildir. Demokrasi, birbirini sevmeyen insanların da aynı hukuk çatısı altında yaşayabilmesini sağlayan siyasal akıldır.

Bu yüzden asıl hedef büyük bir ulusal duygu birliği kurmak olmayabilir. Daha mütevazı ama daha sağlam bir hedef gerekir: Birbirini sevmeyenlerin bile birbirinin haklarını tanıdığı bir düzen.

Bu kulağa soğuk gelebilir. Ama çoğu zaman medeniyet biraz da bu soğukkanlılıktır.

Bir ülkede insanlar aynı şarkıyı söylemek zorunda değildir. Aynı tarihi aynı duyguyla okumak zorunda da değildir. Aynı lideri sevmek, aynı yaşam tarzını benimsemek, aynı gelecek hayalini kurmak zorunda değildir. Fakat aynı mahkemeye güvenebilmeli, aynı oy hakkının değerli olduğunu bilmeli, aynı kamusal alanda aşağılanmadan var olabilmelidir.

Türkiye’nin ihtiyacı çatışmasız bir toplum hayali değil; çatışmayı taşıyabilecek olgun bir demokratik mimaridir.

Çünkü bastırılan çatışma kaybolmaz. Sadece yer değiştirir. Bazen sandıkta çıkar, bazen sokakta, bazen mahkeme koridorunda, bazen bir aile sofrasında, bazen bir gencin ülkeden gitme kararında.

Demokrasi, bu enerjiyi yok etmeye çalıştığında zayıflar. Onu meşru, sınırlı, denetlenebilir ve dönüştürülebilir bir siyasal rekabet alanına çekebildiğinde güçlenir.

Belki de Türkiye’nin en acil ihtiyacı yeni bir uzlaşma masalı değil; birbirini yenmeye çalışan insanların bile aynı ülkeyi yakmadan rekabet edebileceği bir siyasal olgunluktur.

Kaynakça:
Chantal Mouffe, “Deliberative Democracy or Agonistic Pluralism”, Makale, deliberatif demokrasi yaklaşımının siyasetteki tutku, kimlik ve antagonizma boyutunu yeterince kavrayamadığını savunur; buna karşı demokratik çatışmayı meşru rakiplik içinde tutan agonistik çoğulculuk fikrini önerir.