Kılıçdaroğlu’nun Mahkeme Kararıyla Dönüşü: Hukuk, YSK ve Meşruiyet Krizi

Bazı siyasi krizler, ilk anda kişi isimleri üzerinden okunur. Kim döndü, kim gitti, kim kazandı, kim kaybetti?

Oysa bu kez mesele Kemal Kılıçdaroğlu ile Özgür Özel arasındaki kişisel veya hizipsel rekabetten daha büyük. CHP’nin 38. Olağan Kurultayı hakkında verilen “mutlak butlan” kararı, Türkiye’de siyasi partilerin iç demokrasisinin, yargı denetiminin, YSK’nın rolünün ve Anayasa’daki siyasi parti özgürlüğünün aynı anda sınandığı bir dosyaya dönüştü.

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 36. Hukuk Dairesi’nin karar metnine yansıyan hükümde, CHP’nin 4-5 Kasım 2023 tarihli 38. Olağan Seçimli Kurultayı’nın mutlak butlan nedeniyle iptaline, bu tarihten sonra yapılan olağan ve olağanüstü kurultayların da iptaline, kurultay öncesi duruma dönülmesine ve Kemal Kılıçdaroğlu ile önceki parti organlarının görevlerine devam etmesine karar verildiği görülüyor. Aynı kararda Özgür Özel ve mevcut parti organlarının tedbiren görevden uzaklaştırılması, Kılıçdaroğlu ve önceki organların ise karar kesinleşinceye kadar tedbiren göreve iadesi hükme bağlanıyor.

Bu cümlelerin siyasi ağırlığı açık. Ama asıl tartışma şu:
Bir siyasi partinin YSK ve ilçe seçim kurulu gözetiminde yapılmış kurultay süreci, sonradan adli yargı kararıyla tüm sonuçlarıyla geriye sarılabilir mi?

Bu soru, meselenin kalbidir.

YSK neden bu tartışmanın merkezinde?

Siyasi parti kurultayları sıradan dernek toplantısı değildir. Siyasi partiler, Anayasa’ya göre “demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.” Anayasa m.68, siyasi partilerin önceden izin almadan kurulacağını ve Anayasa ile kanun hükümleri içinde faaliyet göstereceğini söyler.

Anayasa m.69 ise daha doğrudan bir cümle kurar: Siyasi partilerin faaliyetleri, parti içi düzenlemeleri ve çalışmaları demokrasi ilkelerine uygun olmalıdır.

Buradan iki sonuç çıkar.

Birincisi, parti içi seçimler “partinin iç meselesidir” denilerek tamamen denetimsiz bırakılamaz. Çünkü Anayasa, parti içi düzenin demokratik ilkelere uygun olmasını ister.

İkincisi, siyasi partilere müdahale de sıradan özel hukuk mantığıyla yapılamaz. Çünkü siyasi partiler demokratik rejimin taşıyıcı kurumlarıdır. Bir anonim şirket genel kuruluyla, ana muhalefet partisinin kurultayı aynı siyasal ağırlıkta değildir.

İşte burada YSK ve seçim kurulları devreye girer.

2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 21. maddesi, siyasi partilerin genel merkez, il ve ilçe organ seçimleri ile il kongresi ve büyük kongre delegelerinin seçimlerinin yargı gözetimi altında, gizli oy ve açık tasnif esasına göre yapılacağını düzenler. YSK kararlarında da 2820 sayılı Kanun’un 21. maddesi uyarınca siyasi parti organ ve delege seçimlerinde ilçe seçim kurulu başkanının gözetim ve denetim görevi açık biçimde vurgulanmıştır.

YSK’nın CHP kongrelerine ilişkin daha önceki gerekçeli kararında da 2820 sayılı Kanun’un 19, 20 ve 21. maddelerinde siyasi partilerin il-ilçe teşkilatı, organları ve kongre delegelerinin seçimlerinde seçim kurullarının görev ve yetkilerinin ayrıntılı biçimde düzenlendiği belirtilmiştir.

Bu nedenle YSK’dan hiç bahsetmeden yapılan her analiz eksik kalır. Çünkü burada tartışılan şey yalnızca “kurultayda usulsüzlük var mıydı?” değildir. Tartışılan şey, seçim kurulu gözetiminde tamamlanmış ve sonrasında yeni kurultaylarla devam etmiş bir siyasi sürecin, adli yargı tarafından ne ölçüde geriye alınabileceğidir.

Anayasa m.79 meselesi: YSK’nın alanı nerede başlar, nerede biter?

Anayasa m.79, seçimlerin yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılacağını; seçimlerin başlamasından bitimine kadar düzen ve dürüstlükle ilgili işlemleri yapma, yaptırma, şikâyet ve itirazları inceleyip kesin karara bağlama görevinin YSK’ya ait olduğunu söyler. YSK kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.

Burada dikkatli olmak gerekir. Anayasa m.79 esas olarak genel seçimler, Cumhurbaşkanı seçimi, milletvekili seçimi ve halkoylaması bağlamında düzenlenmiştir. Siyasi parti kurultayları birebir genel seçim değildir. Fakat 2820 sayılı Kanun, parti organ ve delege seçimlerini de yargı gözetimi altına alır. Bu gözetimin pratik yürütücüsü ilçe seçim kurullarıdır; tartışmalı konularda YSK içtihadı da önem taşır.

Yani iki uç yorum da hatalı olur.

“YSK’nın hiçbir ilgisi yok, asliye hukuk mahkemesi istediği gibi karar verir” demek fazla basittir.
“YSK varsa adli yargı hiçbir şeye bakamaz” demek de fazla geneldir.

Daha doğru hukuki soru şudur:

Kurultay seçim sürecinin hangi kısmı seçim kurullarının kesin denetim alanındadır, hangi kısmı parti içi hukuk veya özel hukuk uyuşmazlığı olarak adli yargıya taşınabilir?

Bu ayrım yapılmadan verilen kapsamlı bir iptal kararı, hukuk güvenliği bakımından sorun üretir.

Özellikle kararın yalnızca 38. Kurultay’ı değil, sonrasında yapılan tüm olağan ve olağanüstü kurultayları da iptal etmesi çok ağır bir sonuçtur. Çünkü kararda yerel mahkemenin daha önce, sonraki olağanüstü kongre ve kurultayların ilgili seçim kurulları tarafından tasdik edildiği ve bu nedenle önceki kurultayların iptalinden beklenen hukuki yararın kalmadığı yönündeki değerlendirmesine de atıf yapıldığı görülüyor.

Bu durumda bilimsel olarak sorulması gereken soru şudur:

Sonradan yapılmış ve seçim kurullarınca tasdik edilmiş yeni kurultaylar, önceki sakatlığı keser mi; yoksa ilk sakatlık zincirleme biçimde bütün sonraki işlemleri de düşürür mü?

İşte davanın gerçek hukuki düğümü burada.

Anayasa uygunluk testi: Karar ölçülü mü?

Bu tür bir yargı kararını Anayasa açısından değerlendirirken yalnızca “mahkeme yetkili mi?” sorusu yetmez. Daha geniş bir anayasal test gerekir.

Birinci ölçüt, kanuni dayanaktır. Mahkemenin müdahalesi açık ve öngörülebilir bir kanuni temele dayanmalı. Siyasi partilerin iç işleyişi elbette yargı denetimine kapalı değildir; ancak parti organ seçimlerinin 2820 sayılı Kanun m.21 kapsamında seçim kurulu denetimine bağlandığı bir alanda, adli yargı müdahalesinin sınırı çok net kurulmalıdır. Aksi halde aynı seçim sürecinde iki ayrı yargısal otorite doğar: seçim kurulları ve asliye hukuk mahkemeleri. Bu çift başlılık, hukuk güvenliğini zedeler.

İkinci ölçüt, meşru amaçtır. Eğer kurultayda delegelerin iradesini sakatlayan ciddi usulsüzlükler, baskı, menfaat temini veya oy hilesi varsa, bunların araştırılması meşrudur. Parti içi demokrasi, “sandık kurulduysa her şey tamamdır” kolaycılığına indirgenemez.

Üçüncü ölçüt, zorunluluk ve ölçülülüktür. En ağır yaptırım olan mutlak butlan, en son çare olmalıdır. Bir kurultayda iddia edilen usulsüzlükler varsa, bunun bütün sonraki kurultayları ve parti yönetimini otomatik olarak hükümsüz kılacak kadar ağır, kesin ve giderilemez olup olmadığı ayrı ayrı gerekçelendirilmelidir.

Dördüncü ölçüt, demokratik siyasal hayata etkidir. Anayasa m.68 siyasi partileri demokratik hayatın vazgeçilmez unsuru sayar; m.69 ise parti içi çalışmaların demokrasiye uygun olmasını ister. Bu iki hüküm birlikte okunduğunda şu sonuç çıkar: Yargı, parti içi demokrasiyi korumalıdır; fakat bu koruma, parti tabanının ve delegelerin güncel iradesini ortadan kaldıran bir siyasal mühendislik görüntüsüne dönüşmemelidir.

Bu nedenle kararın anayasal açıdan en zayıf tarafı, ölçülülük meselesidir.

Bir mahkeme, “bu kurultayda sakatlık var” diyebilir. Fakat “bu sakatlık sonraki bütün kurultayları da iptal eder ve eski yönetim geri gelir” dediğinde, artık yalnızca hukuki geçerlilik alanında değil, siyasi temsil alanında da sonuç doğurur.

Bu, çok daha ağır bir gerekçe yükü ister.

Masumiyet karinesi ve ceza soruşturmaları

Kurultaya ilişkin tartışmalarda ceza soruşturmaları ve delegelere menfaat sağlandığı iddiaları da gündeme geldi. Bu iddialar hafife alınamaz. Eğer siyasi parti içi seçimlerde para, makam, baskı veya organize yönlendirme varsa, bu demokratik ahlakı zehirler.

Ama hukukta iddia ile hüküm aynı şey değildir.

Lexpera’da yayımlanan hukuki değerlendirmede de dikkat çekildiği gibi, kurultaya ilişkin ceza soruşturmasının varlığı tek başına suçluluğun peşinen kabul edilmesini sağlamaz; masumiyet karinesi, soruşturma açılmış olmasını kesin suçluluk gibi değerlendirmeyi yasaklar.

Bu nokta önemlidir. Çünkü siyasi krizlerde toplum genellikle dosyanın içeriğini değil, manşetin sıcaklığını takip eder. “Soruşturma var” cümlesi, kamuoyu psikolojisinde çoğu zaman “suç kesin” gibi algılanır. Oysa hukuk bilimi bunun tersini söyler.

Bir kurultayın mutlak butlanla sakat sayılması için iddiaların yalnızca politik olarak inandırıcı görünmesi yetmez; hukuken somut, güçlü, nedensellik bağı kurulmuş ve sonucu etkileyecek ağırlıkta olması gerekir.

Kılıçdaroğlu’nun dönüşü hukuken mümkün olsa bile etik olarak sorunlu mu?

Burada hukuki tartışmadan siyasal etik alanına geçmek gerekir.

Kemal Kılıçdaroğlu’nun mahkeme kararıyla göreve dönmesi teknik olarak karar metnine yazılmış olabilir. Kararda, 4-5 Kasım 2023 tarihli kurultay öncesindeki genel başkan ve parti organlarının görevlerine devam etmeleri, ayrıca karar kesinleşinceye kadar tedbiren görev üstlenmeleri/göreve iadeleri hükmü yer alıyor.

Fakat siyasette her hukuki imkân, etik olarak doğru hamle anlamına gelmez.

Kılıçdaroğlu açısından en güçlü ahlaki tutum, bu kararı kişisel dönüş bileti gibi değil, geçici bir kurumsal kriz yönetimi gibi görmektir. Eğer göreve fiilen dönerse ilk yapması gereken şey, koltuğu tahkim etmek değil, hukuken tartışmasız, seçim kurulu gözetiminde, bütün tarafların katılabileceği yeni bir kurultay sürecini başlatmak olmalıdır.

Aksi halde ortaya şu görüntü çıkar:

Parti tabanının ve delegelerin değişim yönündeki iradesi, mahkeme kararıyla geriye alınmış olur. Bu görüntü, hukuken savunulsa bile siyasal meşruiyet bakımından zayıftır.

Siyasette meşruiyet yalnızca “karar lehime çıktı” cümlesiyle kurulmaz. Hele ana muhalefet partisinde hiç kurulmaz.

Özgür Özel tarafı da sadece mağduriyet diline sıkışmamalı

Özgür Özel ve mevcut yönetim açısından karar açık bir siyasi darbe niteliğinde görülebilir. Fakat burada da tek başına mağduriyet siyaseti yeterli olmaz.

CHP’nin şu soruyu dürüstçe cevaplaması gerekir:

Bir ana muhalefet partisi, kendi kurultay süreçlerini neden bu kadar ağır yargısal tartışmaya açık hale getirdi?

Eğer parti içi seçim süreçleri, delege ilişkileri, adaylık mekanizmaları, kurultay organizasyonu ve etik denetim sistemi yeterince sağlam olsaydı, bu kadar geniş bir yargı müdahalesi zemini oluşur muydu?

Bu soru iktidarın, muhalefetin veya mahkemenin hoşuna gitmek zorunda değil. Ama doğru soru bu.

Parti içi demokrasi yalnızca “biz sandık kurduk” demek değildir. Adayların eşit yarıştığı, delegelerin baskıdan uzak karar verdiği, mali ve örgütsel gücün süreci boğmadığı, itirazların zamanında ve şeffaf biçimde çözüldüğü bir yapı gerekir.

CHP bu krizden yalnızca mahkeme kararına tepki vererek çıkamaz. Kendi iç hukukunu da daha şeffaf hale getirmek zorundadır.

Taraf olunacaksa isimden değil ilkeden yana olunmalı

Bu dosyada sağlıklı taraf şu değildir:

“Kılıçdaroğlu haklıdır.”
“Özgür Özel haklıdır.”
“Mahkeme ne derse doğrudur.”
“YSK varsa kimse karışamaz.”

Bunların hepsi eksik cümlelerdir.

Daha sağlam pozisyon şudur:

Siyasi parti içi seçimlerde usulsüzlük iddiaları ciddiyetle araştırılmalıdır; fakat seçim kurulu gözetiminde tamamlanmış ve sonradan yeni kurultaylarla güncellenmiş bir siyasi irade, adli yargı kararıyla geriye sarılacaksa bunun gerekçesi olağanüstü derecede güçlü, somut ve ölçülü olmalıdır.

Bu yüzden mevcut karar, özellikle YSK/seçim kurulu denetimi, sonraki kurultayların hukuki etkisi, ölçülülük ve demokratik meşruiyet açısından ciddi tartışmaya açıktır.

Siyasi etik açısından ise en temiz çözüm bellidir:

Kılıçdaroğlu mahkeme kararıyla dönse bile bunu kalıcı liderlik hakkı gibi kullanmamalı; hızla, tartışmasız, denetlenebilir, bütün adaylara açık yeni bir kurultay sürecine gitmelidir.

Özgür Özel tarafı ise kararı yalnızca “operasyon” diye anlatmakla yetinmemeli; CHP’nin kurultay ve delege sistemini daha güvenilir hale getirecek somut reform önerileri koymalıdır.

Çünkü mesele artık bir koltuk meselesi değildir.
Mesele, Türkiye’de siyasi partilerin liderlerini gerçekten kim seçiyor sorusudur:
Delegeler mi, üyeler mi, mahkemeler mi, yoksa siyasi krizleri fırsata çeviren güç dengeleri mi?

Bir partinin genel başkanı mahkeme kararıyla dönebilir.
Ama demokratik güven, mahkeme kararıyla geri gelmez.