Su Şişesinin İkinci Hayatı Ne Kadar Güvenli?

Aynı Şişe, Birbirinden Farklı Üç İşlem

Plastik konusunda üç ayrı davranış sürekli birbirine karıştırılıyor: geri dönüşüm, yeniden doldurma ve tekrar kullanım için tasarlanmış ürün kullanma.

Geri dönüşüm, şişenin toplanması, ayrıştırılması, temizlenmesi, parçalanması ve yeni bir hammaddenin parçası haline getirilmesidir. Yeniden doldurma ise tek kullanımlık şişenin çöpe atılmayıp evde, işte veya sokakta tekrar suyla doldurulmasıdır. Üçüncü seçenek, baştan defalarca kullanılmak üzere üretilmiş çelik, cam ya da dayanıklı plastik bir mataradır.

Bunlar aynı şey değildir.

Bir şişeyi çöpe atmamak, onu tekrar kullanıma uygun hale getirmez.

Aradaki farkı görmediğimizde “döngü yanılsaması” ortaya çıkar. Elimizdeki ürünü birkaç kez kullanınca hem çevreyi koruduğumuzu hem de ekonomik davrandığımızı düşünürüz. Oysa tek kullanımlık bir ürünün ömrünü zorla uzatıyoruzdur. Şişenin tasarımı, ağzı, kapağı ve yüzeyi bu yeni göreve göre üretilmemiştir.

PET Şişe Zehir Saçan Bir Nesne Değil

Burada dürüst olmak gerekiyor. İnternette dolaşan bazı iddialar, PET şişelerin ikinci kullanımda aniden kanserojen maddeler saldığı izlenimini veriyor. Mevcut bilimsel değerlendirmeler bu kadar kesin ve korkutucu bir tabloyu desteklemiyor.

PET üretiminde bisfenol A kullanılmaz. Alman Federal Risk Değerlendirme Enstitüsü, PET şişelerde ölçülebilen antimon ve asetaldehit gibi maddelerin normal kullanım koşullarındaki seviyelerinin yasal sınırların altında olduğunu, mevcut verilere göre sağlık riski göstermediğini belirtiyor. Health Canada da PET şişelerin tekrar doldurulmasının suya zararlı düzeyde kimyasal veya toksin geçirdiğini gösteren bilimsel kanıt bulunmadığını söylüyor.

Demek ki mesele “plastik şişeye ikinci kez su koyarsan zehirlenirsin” kadar basit değil.

Ancak bu bilgi, aynı şişeyi aylarca kullanmanın iyi fikir olduğu anlamına da gelmiyor. Kimyasal geçiş; temas süresi, sıcaklık, güneş ışığı, sıvının niteliği ve şişenin gördüğü hasarla değişebiliyor. PET şişeler sıcak içecekler için tasarlanmıyor; yüksek sıcaklıkta biçimleri bozulabiliyor. Güneşte ya da sıcak araç içinde bırakmak da malzemenin maruz kaldığı koşulları ağırlaştırıyor.

Risk bir düğme gibi açılıp kapanmıyor. Birikiyor.

Asıl Yakın Tehlike Şişenin İç Duvarında

Tek kullanımlık su şişelerinin tekrar kullanımındaki daha somut ve yakın risk, çoğu zaman kimyasal değil mikrobiyolojik.

Şişenin dar ağzı tam olarak temizlenmesini zorlaştırır. Her içişte ağızdan, ellerden ve çevreden mikroorganizmalar kapağa ve şişenin içine taşınır. Bir miktar su dipte kaldığında, özellikle sıcak ortamda, şişe küçük bir üreme kabına dönüşebilir. Koku başlamadan önce de kirlenme olabilir.

Health Canada bu nedenle tek kullanımlık şişelerin tekrar kullanılmasını önermiyor. Kurum, bakteri düzeyinin suyun kaynağına, kullanıcının hijyenine ve temizleme biçimine bağlı olarak önemsiz seviyelerden potansiyel olarak tehlikeli seviyelere kadar değişebildiğini belirtiyor. Tekrar kullanılacak su kaplarında geniş ağızlı ve sıcak sabunlu suyla kolayca temizlenebilen ürünler tavsiye ediliyor.

Şimdi şunu diyebilirsin: “Ben şişeyi her gün çalkalıyorum.”

Çalkalamak temizlik değildir. Su, ağız çevresindeki biyolojik tabakayı ve kapak dişlerinin arasına yerleşen kalıntıları tek başına sökemez. Şişe çizildikçe yüzey pürüzlenir; temizlenmesi daha da güçleşir. Kapak ise çoğu zaman şişenin kendisinden daha kirli kalır.

Plastik şişenin en tehlikeli bölümü bazen plastiği değil, temizlenemeyen kapağıdır.

Mikroplastik Var; Kesin Hüküm Henüz Yok

2024 yılında yayımlanan bir çalışma, incelenen üç şişelenmiş su markasında litre başına ortalama yüz binlerce mikro ve nanoplastik parçacık tahmin etti. Ölçülen parçacıkların büyük bölümü nanoplastik boyutundaydı. Bu çalışma, daha önce göremediğimiz kadar küçük parçacıkları tespit edebilen yeni bir görüntüleme yöntemi kullandı.

Bu bulgu rahatsız edici. Fakat tek başına “şişelenmiş su şu hastalığa yol açar” demek için yeterli değil. Çalışma yalnızca üç markayı inceledi; parçacık sayısı doğrudan toksisite ölçüsü değil. Parçacığın boyutu, kimyasal yapısı, vücutta ne kadar kaldığı ve hangi dozda biyolojik etki yarattığı ayrı sorular.

Dünya Sağlık Örgütü, insanların mikroplastiklere su, gıda ve hava yoluyla maruz kaldığını kabul ediyor. Aynı kurum, sağlık etkilerinin ölçülmesinde ciddi veri boşlukları bulunduğunu, mevcut belirsizliklerin giderilmesi için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor.

Burada ne paniğe ne de rahatlığa yer var. Bilim henüz “zararsızdır” mührü basmış değil; “kesin zehirdir” hükmüne de ulaşmış değil.

Geri Dönüştürülmüş PET Güvenli Olabilir mi?

Evet, olabilir. Fakat şartlı bir evet.

Gıda temasına uygun geri dönüştürülmüş PET üretmek, sokaktan toplanan şişeleri eritip yenisini basmaktan ibaret değildir. Girdi malzemesinin kaynağı, yabancı maddeler, temizlik, ayrıştırma, sıcaklık, dekontaminasyon kapasitesi ve son kullanım amacı denetlenmelidir.

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, gıda ile temas edecek geri dönüştürülmüş PET süreçlerini teknoloji bazında değerlendiriyor. Başvurularda üretim yönteminin ve plastiği kirleticilerden arındırma kapasitesinin bilimsel verilerle gösterilmesi isteniyor. Demek ki “geri dönüştürülmüş” sözcüğü kendi başına güvenlik garantisi değil; güvenliği sağlayan şey kontrollü süreç, izlenebilir girdi ve denetimdir.

Döngü yanılsamasının ikinci perdesi burada açılıyor. Ambalajın üzerine yeşil bir ok işareti koymak kolay. Aynı malzemeyi, güvenli ve ekonomik biçimde yeniden gıda ambalajına dönüştürmek çok daha zor.

OECD verilerine göre 2019 yılında dünyada oluşan plastik atığın yalnızca yüzde 9’u, işlem kayıpları hesaba katıldıktan sonra gerçekten geri dönüştürülebildi. Yaklaşık yarısı düzenli depolamaya gitti; geri kalanı yakıldı, kontrolsüz biçimde atıldı veya çevreye sızdı.

Geri dönüşüm, kötü tasarlanmış bir ürünün ahlaki aklanma belgesi değildir.

İnsan Neden Tek Kullanımlık Şişeyi Tekrar Kullanıyor?

Çünkü herkesin temiz suya, kaliteli bir mataraya veya düzenli bir dolum noktasına erişimi aynı değil.

Bir çalışan sabahtan akşama dışarıdaysa, öğrenci sürekli şişe satın alamıyorsa ya da bir mahallede güvenilir içme suyu noktaları yoksa, tek kullanımlık şişe mecburen kalıcı eşyaya dönüşür. Burada kişiye “yanlış kullanıyorsun” demek kolaydır. Zor olan, neden başka seçeneği olmadığını sormaktır.

Üretici tek kullanımlık ürünü satar. Belediye yeterli dolum noktası kurmaz. İşletme ücretsiz içme suyu sunmaz. Dayanıklı mataralar herkes için erişilebilir olmaz. Sonra tüketici, elindeki ince şişeyi tekrar doldurduğu için hem sağlık riskini hem çevre suçluluğunu taşır.

Buna çevre bilinci değil, sorumluluk transferi denir.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı da plastik sorununda yalnızca geri dönüşüme güvenmenin yeterli olmadığını; üretimin azaltılması, tek kullanımlık tasarımlardan uzaklaşılması, tekrar kullanım sistemleri ve daha iyi atık yönetiminin birlikte ele alınması gerektiğini savunuyor.

Mecburen Kullanıyorsan Riski Böyle Azalt

İdeal çözüm, tek kullanımlık PET şişeyi uzun süreli matara haline getirmemektir. Fakat ideal koşullar herkesin hayatında yok. Mecburi kullanımda şu sınırlar anlamlıdır:

Şişeye yalnızca soğuk veya oda sıcaklığındaki suyu koy.

Şişeyi güneşte, kalorifer yanında ya da sıcak aracın içinde bırakma.

Şekerli, yağlı, asitli içecek veya başka sıvılarla doldurma.

Ilık sabunlu suyla temizle, iyice durula ve tamamen kurumasını bekle.

Başkalarıyla paylaşma; kapak ve ağız kısmını ayrıca temizle.

Çizilmiş, ezilmiş, matlaşmış, kokan veya biçimi bozulmuş şişeyi kullanma.

İlk fırsatta geniş ağızlı, yıkanabilir ve tekrar kullanım için üretilmiş bir şişeye geç.

Paslanmaz çelik ya da cam her koşulda kusursuz değildir; kapakları ve contaları yine temizlenmelidir. Fakat tekrar kullanım için tasarlanmış olmaları, dar ve dayanıksız tek kullanımlık şişelere göre belirgin bir avantaj sağlar.

O çeşme başındaki buruşmuş şişeye şimdi yeniden bakalım. Sorun, sahibinin onu çöpe atmamış olması değil. Sorun, temiz suya ulaşmanın hâlâ tek kullanımlık bir ambalajı kişisel eşyaya dönüştürmesini gerektirmesi.

Gerçek döngü, şişeyi insanın elinde daha uzun süre tutmakla değil; insanı o şişeye mecbur bırakmamakla başlar.

KAYNAKLAR:

Health Canada, “Frequently Asked Questions about Bottled Water.”

German Federal Institute for Risk Assessment, “Selected Questions and Answers on PET Bottles.”

Hong Kong Centre for Food Safety, “Reusing Disposable PET Bottles.”

World Health Organization, “Dietary and Inhalation Exposure to Nano- and Microplastic Particles.”

Qian ve diğerleri, “Rapid Single-Particle Chemical Imaging of Nanoplastics,” PNAS, 2024.

European Food Safety Authority, “Plastic Recycling Process Application Procedure.”

OECD, “Global Plastics Outlook.”

United Nations Environment Programme, “A Life-Cycle Approach to Plastic Pollution.”