Türkiye’nin Çelik Paradoksu: Üretirken Neden İthal Ediyor?

Dünya Yedinciliğinin Arkasındaki Eksik Cümle

Türkiye 2025 yılında 38,1 milyon ton ham çelik üretti. Bir önceki yıla göre üretimini artırarak Almanya’yı geçti ve dünya sıralamasında yedinci basamağa yükseldi. Aynı yıl dünya ham çelik üretimi yaklaşık 1,85 milyar ton seviyesindeydi.

İlk bakışta gurur verici bir tablo. Öyle de.

Fakat cümlenin devamı genellikle söylenmiyor.

Türkiye aynı yıl 15,1 milyon ton çelik ürünü ihraç ederek 10,2 milyar dolar gelir elde etti. Buna karşılık 18,9 milyon ton çelik ürünü ithal etti ve 13,1 milyar dolar ödedi. Çelik ihracatının ithalatı karşılama oranı yüzde 77,6’da kaldı. İç tüketim ise 39,3 milyon tona ulaştı.

Burada rakamları doğrudan birbirinden çıkarmak doğru olmaz. Ham çelik üretimi ile nihai ürün ihracatı aynı istatistiksel kategori değildir. Arada yarı mamuller, farklı ürün sınıfları, stok değişimleri, fireler ve işleme aşamaları bulunur.

Yine de tablo çok açık bir şey söylüyor:

Bir ülke çelikte büyük olabilir; fakat ihtiyacı olan çeliği üretemiyorsa sanayi egemenliği ton hesabında kalır.

Üstelik bu görünüm 2025 ile sınırlı değil. 2026’nın ilk beş ayında Türkiye’nin ham çelik üretimi yüzde 6,8 artarak 16,5 milyon tona çıktı. Aynı dönemde 6,1 milyon ton ihracata karşılık 7,5 milyon ton ithalat yapıldı. Üretim artarken dış ticaret açığının sürmesi, meselenin fırın sayısından ibaret olmadığını bir kez daha gösterdi.

Çelik Tek Bir Ürün Değildir

“Türkiye çelik üretiyorsa neden çelik ithal ediyor?” sorusunun içinde küçük ama belirleyici bir hata var.

Çelik, tek bir ürün değildir.

İnşaat demiri de çeliktir, otomobil gövdesinde kullanılan galvanizli sac da. Enerji santrallerindeki yüksek sıcaklık borusu, elektrik motorundaki silisli sac, takım çeliği, paslanmaz levha, ray, filmaşin ve gemi sacı da aynı başlığın altında sayılır.

Bir ton inşaat demiri ile bir ton yüksek nitelikli elektrik çeliği istatistikte aynı ağırlığa sahiptir. Sanayide ise birbirlerinin yerine kullanılamazlar.

İşte tonaj yanılsaması burada başlıyor.

Türkiye belirli uzun mamullerde, profillerde ve geleneksel ürün gruplarında yüksek üretim kabiliyetine sahip olabilir. Buna rağmen otomotiv, makine, savunma, enerji veya beyaz eşya üreticisinin istediği kimyasal bileşim, yüzey kalitesi, kalınlık toleransı ya da teslim süresi yerli pazarda aynı anda karşılanmayabilir.

Bazen ürün Türkiye’de vardır ama ithal alternatif daha ucuzdur. Bazen üretici vardır fakat minimum sipariş miktarı alıcı için fazladır. Bazen yerli teslimat takvimi üretim hattının durmasını engelleyemez. Bazen de ihracatçı firma, müşterisinin onay verdiği yabancı çelik fabrikasından mal almak zorundadır.

İthalatın tamamını “yerli sanayinin yenilgisi” diye okumak bu yüzden hatalıdır.

Fakat ithalatın tamamını doğal ticaret akışı saymak da fazla rahat bir yorum olur.

Ucuz Çelik Bazen Fiyattan Daha Pahalıdır

2025’in ilk yarısında Türkiye’nin Uzak Doğu ülkelerinden yaptığı çelik ithalatı 4,7 milyon tona, Rusya’dan yaptığı ithalat ise 2,2 milyon tona çıktı. Aynı bölgelere yapılan ihracat son derece düşük seviyelerde kaldı. Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, özellikle Dahilde İşleme Rejimi kapsamında yapılan bazı ithalatın yerli üretim kapasitesiyle doğrudan rekabet eder hale geldiğini savunuyor.

Dahilde İşleme Rejimi’nin mantığı anlaşılır: İhracatçı, ihraç edeceği üründe kullanacağı girdiyi vergisiz veya avantajlı koşullarla ithal eder. Böylece dünya pazarında rekabet gücü kazanır.

Sorun, sistemin hammaddesi Türkiye’de üretilmeyen ürünlerle sınırlı kalmamasıdır. İçeride üretilebilen çelik de yalnızca birkaç dolarlık fiyat avantajı nedeniyle ithal edildiğinde, ihracat yapan alt sanayi güçlenirken yerli ana metal üreticisi kapasite kaybedebilir.

Bir tarafın rekabet avantajı, diğer tarafın boş kalan haddehanesine dönüşür.

Üstelik ucuz ithalatın bedeli yalnızca o günkü satış kaybı değildir. Uzun süre düşük kapasiteyle çalışan tesis yatırımını erteler, nitelikli personelini kaybeder, bakım harcamasını kısar. Birkaç yıl sonra ihtiyaç duyulan ürünün yerli üreticisi gerçekten kalmayabilir.

Ucuz çelik, ülkeye giriş fiyatıyla ölçülür. Bağımlılığın maliyeti ise çok daha sonra ortaya çıkar.

Türkiye Madenden Çok Küresel Dolaşıma Yaslanıyor

Türkiye’nin çelik sistemini Çin, Hindistan veya Rusya’dan ayıran temel özelliklerden biri üretim yöntemidir.

2025 yılında Türkiye’nin ham çelik üretiminin yüzde 72,2’si elektrikli fırınlarda gerçekleştirildi. Dünya genelinde elektrikli üretimin payı yüzde 30,3 seviyesindeydi. Türkiye bu bakımdan küresel ortalamanın oldukça üzerinde bulunuyor.

Elektrik ark ocakları büyük ölçüde hurda çeliği yeniden eriterek üretim yapar. Bu yapı Türkiye’ye esneklik kazandırdı. Entegre tesis kurmak için gereken uzun süreli, yüksek sermayeli yatırımlar yerine limanlara yakın, hurda tedarikine erişebilen üretim merkezleri gelişti.

Fakat sistem aynı anda yeni bir bağımlılık yarattı.

Türkiye’nin çelik gücü yalnızca maden yataklarına değil; Avrupa’dan, ABD’den ve başka pazarlardan gelen hurdanın kesintisiz dolaşımına bağlı hale geldi. Hurda artık kullanılmış metal değil, düşük karbonlu çelik üretiminin hammaddesi.

Avrupa Birliği de bunu fark etmiş durumda. Avrupa Komisyonu, metal hurdasının üçüncü ülkelere çıkışını daha yakından izlemeye başladı; gerekirse yeterli hurda arzını korumak için ticaret tedbirleri alınabileceğini belirtiyor.

Bu, Türkiye açısından sessiz fakat ciddi bir risk.

Dün Avrupa’nın elden çıkarmak istediği hurda, yarın kendi yeşil çelik dönüşümünde tutmak istediği stratejik kaynağa dönüşebilir. Türkiye’nin hurdaya erişimi daralırsa üretici üç seçenekle karşılaşır: daha pahalı hurda almak, doğrudan indirgenmiş demir gibi alternatif girdilere yönelmek veya kütük ve slab gibi yarı mamulleri dışarıdan satın almak.

Nitekim 2025’in ilk yedi ayında yarı mamul ithalatı artarken hurda ithalatının gerilemesi, bu ikame mekanizmasının nasıl çalıştığını gösterdi. Daha az hurda ithal etmek her zaman daha bağımsız hale gelmek demek değildir; bazen hurda yerine işlenmiş yabancı metal ithal ediyorsundur.

Depodaki Çelik Aslında Donmuş Finansmandır

Sanayi raporlarında stok çoğu zaman yalnızca ton olarak görünür. Oysa bir çelik deposuna finans gözüyle bakıldığında manzara değişir.

Hurda stoğu gelecekteki üretimin güvencesidir. Kütük ve slab stoğu haddehanenin devamlılığıdır. Rulo, sac veya profil stoğu ise müşteriye hızlı teslimat yapabilmenin bedelidir.

Her biri aynı anda kur pozisyonu, faiz maliyeti ve talep tahmini taşır.

Stok, depoda bekleyen metal değil; kur, faiz ve talep beklentisinin katılaşmış hâlidir.

Bir servis merkezinin üç aylık rulo stoğu varsa yalnızca çelik taşımıyordur. Malın finansman giderini, sigortasını, depolamasını, fiyat düşüşü riskini ve kur hareketini de bilançosunda taşır.

Fiyatların yükseleceğini düşünen tüccar stoğu büyütür. Talebin zayıflamasını bekleyen sanayici siparişi erteler. Faiz yükseldiğinde aynı tonaj daha ağır bir yüke dönüşür. Kur artışı bekleniyorsa ithal mal pahalanmadan önce stok yapılır; kurun sakinleşeceği düşünülüyorsa depolar boşaltılır.

Bu nedenle çelik stoğu yalnızca sektör verisi değildir. İnşaatın, otomotivin, makinenin ve beyaz eşyanın geleceğe ilişkin ortak beklentisidir.

Çelik deposu bazen ekonomi raporundan önce konuşur.

Karbon, Çeliğin Yeni Menşe Belgesi Oluyor

Türkiye’nin elektrik ark ocağı ağırlıklı üretim yapısı, düşük karbonlu çelik yarışında değerli bir başlangıç noktası sunuyor.

World Steel Association’ın küresel ortalama verilerinde hurda bazlı elektrik ark ocağı üretiminin sera gazı yoğunluğu ton başına yaklaşık 0,71 ton karbondioksit eşdeğeri. Yüksek fırın ve bazik oksijen fırını rotasında bu değer yaklaşık 2,66 ton. Bu rakamlar tesisin enerji kaynağına ve hesaplama sınırına göre değişse de iki üretim modeli arasındaki farkın büyüklüğünü gösteriyor.

Fakat elektrik ark ocağına sahip olmak tek başına yeşil çelik üreticisi olmak anlamına gelmiyor.

Elektriğin hangi kaynaktan geldiği, hurdadaki kirleticiler, kullanılan alaşımlar, lojistik mesafesi ve tesis verimliliği karbon hesabını değiştiriyor. Daha önemlisi, düşük emisyon iddiasının ölçülmesi ve doğrulanması gerekiyor.

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması 1 Ocak 2026 itibarıyla mali yükümlülüklerin devreye girdiği kesin döneme geçti. Demir ve çelik, mekanizmanın doğrudan kapsadığı sektörler arasında.

Bundan sonra aynı kalite ve fiyattaki iki çelik ürünü eşit kabul edilmeyebilir. Emisyonu düşük, verisi doğrulanmış ve hammaddesinin kaynağı izlenebilen ürün daha kolay pazar bulacaktır.

Çeliğin değeri yalnızca ne olduğuyla değil, nasıl üretildiğiyle de ölçülecek.

Sanayici Artık Tonun Arkasına Bakmalı

Sektörü izleyen bir yönetici için toplam üretim rakamı başlangıçtır; karar verdiren veri değildir. Asıl takip edilmesi gereken dört gösterge var:

Ürün bazındaki dış ticaret dengesi: Hangi kaliteyi ihraç ediyoruz, hangisini ithal ediyoruz?

Hurda, yarı mamul ve nihai ürün ilişkisi: Hurda ithalatındaki düşüş yerli kaynak artışından mı, yabancı kütük ve slab girişinden mi geliyor?

Stok gün sayısı ve finansman yükü: Depodaki mal kaç günde dönüyor, yerine koyma maliyeti ne kadar?

Ürün başına karbon ve enerji verisi: Ton ucuz olabilir; fakat ihracat kapısında karbon maliyeti eklendiğinde hâlâ ucuz mu?

Türkiye’nin hedefi ithalatı sıfırlamak olmamalı. Her şeyi içeride üretmeye çalışmak, sanayi politikası değil pahalı bir yalnızlık projesidir.

Mesele, hangi ithalatın verimlilik sağladığını, hangisinin yerli kapasiteyi aşındırdığını ayırabilmektir. Ülkenin üretemediği yüksek nitelikli bir girdiyi almak başka şeydir; içeride üretilebilen standart ürünü geçici fiyat avantajıyla dışarıdan taşımak başka.

Liman vinci yabancı damgalı ruloyu yere bıraktığında karşımızda yalnızca ithal edilmiş bir metal yoktur. O rulonun üzerinde ürün açığı, enerji maliyeti, kur riski, ticaret politikası ve sanayi tercihleri birlikte taşınır.

Damgaya biraz daha dikkatli bakıldığında, çeliğin hangi ülkede üretildiğinden fazlası görünür: Türkiye’nin hangi bağımlılığını satın aldığı.

KAYNAKLAR:

World Steel Association, World Steel in Figures 2026.

Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Basın Bülteni Aralık 2025.

Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Basın Bülteni Mayıs 2026.

Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Basın Bülteni Haziran 2025.

Avrupa Komisyonu, Carbon Border Adjustment Mechanism – Definitive Regime.

Avrupa Komisyonu, Steel and Metals Action Plan – Metal Scrap Surveillance.