TikTok ve Instagram’da Görünürlük Uğruna Kendini Pazarlamak

Dijital bir meydanın ortasında, binlerce kişinin gözü önünde, daha önce hiç tanımadığınız birinin mutfak masasına konuk oluyorsunuz. Yaşlı bir amca absürt bir dans sergiliyor, eski bir ekran yüzü geçmişteki saygınlığını piksellerin arasında eriterek hediye dileniyor, bir genç ise hayatının en mahrem travmasını 15 saniyelik bir şarkı eşliğinde sahneliyor. İlk bakışta "insanlar bozuldu" ya da "dünya nereye gidiyor" gibi sığ serzenişlerle geçiştirilebilecek bu tablo, aslında modern ekonominin en sofistike ve acımasız üretim bandına işaret ediyor.

Ortada bir delilik hali yok; aksine, kusursuz çalışan bir piyasa mekanizması var. Bugün TikTok ve Instagram’da tanık olduğumuz "garip içerik" patlaması, bireysel tercihlerin değil, platformların mimari yapısının doğal bir çıktısıdır. İnsanlar artık sadece içerik üretmiyor; bizzat kendi varlıklarını, dikkat çekmek üzere tasarlanmış birer hammadde olarak algoritmik fırınlara atıyorlar.

Dikkat Çarkı: Emeğin Yerini Alan Reaksiyon

Geleneksel ekonomi, değeri emek ve zaman üzerinden ölçerdi. Bir zanaatkarın ustalığı veya bir öğretmenin bilgisi, somut bir karşılık bulurdu. Ancak platform ekonomisinde değerin yeni birimi "dikkat"tir. Bu sistemde, izleyicinin videoda geçirdiği her saniye, bıraktığı her yorum ve hatta attığı her nefret dolu mesaj, platform için aynı altın değerindeki veriyi üretir.

Algoritma açısından bir içeriğin kalitesi, etik derinliği veya estetik değeri ikincildir. Birincil soru şudur: "Bu görüntü, kullanıcıyı ekranda tutabiliyor mu?" İşte bu noktada trajik bir kırılma yaşanıyor. Sıradan, makul ve sakin bir anlatı genellikle 300 kişi tarafından izlenirken; saçma, absürt veya utanma eşiği düşük bir performans 300 bin kişiye ulaşabiliyor. 2026 verileriyle Türkiye'de yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde 68,6'sının TikTok'un erişim alanında olduğu bir ekosistemde, bu sayısal fark yalnızca bir istatistik değil, bir hayatta kalma stratejisine dönüşüyor. İnsan beyni dopaminle, platformun yapay zekası ise etkileşim verisiyle beslendiği sürece, "normal" olanın bu rekabette şansı kalmıyor.

Statü Erozyonu ve Eski Ünlülerin Dönüşümü

Dijital sahnenin en dramatik oyuncuları, şüphesiz eski ünlüler. Bir zamanlar kamusal alanın kapı bekçileri olan editörler, yapımcılar ve menajerler tarafından onaylanarak halka sunulan bu isimler, bugün kontrolün tamamen algoritmaya geçtiği bir vahşi batıda yaşıyorlar. Sosyolojik açıdan bu durumu bir "sembolik sermaye erozyonu" olarak tanımlamak mümkün.

Eski bir ünlü için dijital platformlara sığınmak, sadece bir gelir kapısı değil, aynı zamanda var olma çığlığıdır. Statü kaybı korkusu, kişiyi geçmişteki karizmasını parodiye çevirmeye, hatta bazen kendini küçülten durumlara düşürmeye iter. Televizyonun steril stüdyolarından TikTok’un kaotik canlı yayınlarına geçişte kaybedilen şey sadece görüntü kalitesi değil, "ulaşılamazlık" halidir. Artık herkes ulaşılabilir, herkes yorumlanabilir ve herkes alay edilebilir durumdadır. Kapı bekçilerinin yokluğunda, sanatçının onurunu koruyacak tek bir bariyer kalmıştır: Kendi oto-sansürü. Ancak o bariyer de platformdan gelen "hediye" bildirimlerinin sesiyle her geçen gün biraz daha aşınmaktadır.

Anadolu’nun Dijital Sahnesi: Görünürlük Hakkı mı, Sömürü mü?

Meseleyi yalnızca büyükşehirli bir perspektifle okumak, Türkiye gerçeğini ıskalamak olur. Anadolu’nun en ücra köylerinden gelen içerik akışı, sınıfsal ve kültürel bir temsil krizinin sona erişini müjdeliyor gibi görünebilir. Yıllarca medya üretiminden dışlanmış olan orta yaş üstü kitle, artık kendi sahnesine sahip. Ancak bu "sahne" sanıldığı kadar demokratik olmayabilir.

Bu kitle için platformlar üç ana motivasyon sunuyor: Görünür olma hakkı, ek gelir umudu ve sosyal temas ihtiyacı. Bir köy evinden yapılan canlı yayında toplanan hediyeler, piyango psikolojisine benzer bir umut tüccarlığıyla çalışıyor. "Bir video tuttu, hayatı değişti" efsaneleri, ekonomik baskı altındaki geniş kitleleri, en mahremlerini dahi sergilemeye ikna ediyor. Fakat burada ince bir çizgi var: İnsanlar kendilerini ifade mi ediyorlar, yoksa farkında olmadan küresel bir veri devinin "yerel egzotizm" departmanına ücretsiz içerik mi sağlıyorlar? Sosyal temas ihtiyacıyla başlayan bu süreç, çoğu zaman izleyicinin "alaycı bakışı" (cynical gaze) ile birleşerek trajikomik bir sömürüye evriliyor.

Kişilik Enflasyonu ve Algoritmik Maskeler

Genç nesil, bu ekonominin içine doğduğu için "benlik" ve "performans" arasındaki sınırı çoktan kaybetti. Bir genç için kamera karşısındaki duruşu, artık karakterinin bir parçası değil, pazarlanabilir bir ürünün ambalajıdır. Bu durum ciddi bir "kişilik enflasyonu" yaratıyor. Herkes daha çarpıcı, daha saldırgan veya daha tuhaf olmak zorunda hissediyor; çünkü sıradanlık dijital pazarda görünmezliğe, görünmezlik ise yok oluşa eşdeğer görülüyor.

Algoritma açıkça "rezil olun" demez ama "rezalet" içeren videonun izlenme sürelerini ödüllendirerek bu davranışı pekiştirir. Bu bir tür makine öğrenmesi terbiyesidir. İnsan, makineyi neyin izlendiği konusunda eğitirken; makine de insanı neyi yaparsa "ödül" alacağı konusunda eğitir. Sonuçta ortaya çıkan şey, gerçek bir insan karakteri değil, algoritmanın beklentilerine göre optimize edilmiş bir "dijital kukla"dır.

İnsan Dikkatinden Veri Madenciliğine

Acı gerçek şu ki; platformlar için herkesin fenomen olması gerekmiyor. Herkesin fenomen olmaya "çalışması" yeterli. Bu yoğun çaba, devasa bir içerik envanteri yaratıyor. Reklam verenler için daha fazla alan, yapay zeka modelleri için daha fazla eğitim verisi ve kullanıcıyı uygulamada tutacak sonsuz bir akış.

Bu düzenin toplumsal maliyeti, mahremiyetin aşınması ve itibar kavramının nitelik değiştirmesidir. Eskiden "rezil olmak" bir sosyal riskti, bugün ise bir büyüme stratejisi. Bir zamanlar özel acılar olan yoksulluk, hastalık ve aile içi çatışmalar, bugün "izlenirlik" potansiyeli taşıyan hammaddelerdir. İnsanlar hayatlarını paylaşmıyor; hayatlarını platformun reklam motoruna yakıt olarak veriyorlar.