QT45: Yaşamın İlk Kıvılcımı Sandığımızdan Daha Küçük Olabilir

Bir molekülün küçük olması, bazen haber değerini azaltmaz; tam tersine artırır. Çünkü doğada bazı eşikler vardır. Bir şeyin mümkün olup olmadığı, çoğu zaman onun ne kadar karmaşık olmak zorunda olduğuna bağlıdır. Fazla büyükse rastlantıyla ortaya çıkması zorlaşır. Fazla karmaşıksa ilk adımı açıklamak güçleşir. QT45’in bilim dünyasında dikkat çekmesinin nedeni biraz burada yatıyor: Büyük bir iddiayı, çok küçük bir parçayla yeniden düşündürüyor.

QT45, yalnızca 45 nükleotidden oluşan küçük bir RNA molekülü. Nükleotid dediğimiz şey, RNA’nın harfleri gibi düşünülebilir. Nasıl kelimeler harflerden oluşuyorsa, RNA zincirleri de nükleotidlerden oluşur. QT45’in farkı, sıradan bir RNA parçası olmaması. Bir ribozim.

Ribozim, kabaca, enzim gibi davranabilen RNA demektir. Enzimler normalde proteinlerden oluşur ve hücrede kimyasal işleri hızlandırır. Ribozimler ise aynı türden bazı işleri RNA olarak yapabilir. İşte burada mesele ilginçleşiyor. Çünkü RNA hem bilgi taşıyabilir hem de bazı kimyasal tepkimeleri yürütebilir. Yani tek bir molekül sınıfı, hem “tarif defteri” hem de “mutfaktaki usta” gibi davranabilir.

Yaşamın kökeni tartışmasında RNA’yı bu kadar çekici yapan şey de budur.

RNA Dünyası: Eski Bir Fikrin Yeni Bir Taşı

Yaşamın nasıl başladığı sorusu, bilimin en eski ve en inatçı sorularından biri. Bugünkü canlılara baktığımızda sahne çok kalabalık görünür: DNA bilgiyi saklar, RNA bu bilgiyi taşır ve işler, proteinler de hücrenin büyük bölümünü çalıştırır. Fakat ilk yaşam benzeri sistemlerde bu kadar karmaşık bir iş bölümü nasıl kurulmuş olabilir?

Bir fabrikayı düşünelim. Bugünkü hücre, binlerce çalışanı, otomasyon sistemi, kalite kontrol masası, enerji yönetimi ve depo düzeni olan dev bir tesise benzer. Ama ilk fabrika böyle başlamamış olmalı. Bir yerlerde daha küçük, daha kaba, daha hataya açık ama çalışabilir bir düzen kurulmuş olmalı.

RNA Dünyası Hipotezi burada devreye girer. Bu hipoteze göre, yaşamın erken dönemlerinde RNA benzeri moleküller hem genetik bilgiyi taşıyor hem de kendi çoğalmaları için gereken bazı kimyasal işleri yapıyordu. Daha sonra DNA daha kararlı bir bilgi deposu, proteinler de daha güçlü iş makineleri olarak sahneye çıktı.

Kulağa güzel geliyor. Ama bu hipotezin uzun süredir can sıkan bir problemi vardı: Kendi kopyalanmasına yardım eden RNA polimeraz ribozimleri genellikle çok büyük ve karmaşıktı. Büyük ve karmaşık bir molekülün Dünya’nın erken koşullarında kendiliğinden ortaya çıkması ise kolay açıklanacak bir şey değildir. Bilimin sevmediği türden bir boşluk oluşur burada: İlk kopyalayıcı çok karmaşıksa, o karmaşıklık ilk başta nereden geldi?

QT45 bu boşluğu tamamen kapatmıyor. Ama boşluğun genişliğini azaltıyor.

Çünkü 45 nükleotidlik bir ribozim, önceki büyük ribozimlere kıyasla çok daha küçük bir yapı. Küçük olması, “böyle bir şey erken Dünya koşullarında daha makul biçimde ortaya çıkabilir miydi?” sorusunu daha ciddi hale getiriyor.

QT45 Ne Yapıyor, Ne Yapmıyor?

Burada ölçüyü kaçırmamak lazım. QT45 “canlı” değil. Hücre değil. Organizma değil. Kendi başına metabolizması yok, zar yapısı yok, enerji ekonomisi yok, çevresiyle canlı gibi ilişki kurmuyor. Onu küçük bir hayat tohumu gibi hayal etmek romantik olur ama bilimsel olarak doğru olmaz.

QT45’in yaptığı şey daha sınırlı, fakat sınırlı olduğu kadar da etkileyici.

RNA şablonları üzerinden yeni RNA zincirleri sentezleyebiliyor. Daha önemlisi, kendi tamamlayıcı zincirini sentezleyebiliyor; ardından bu tamamlayıcı zincir üzerinden kendisinin bir kopyasının üretilmesine katılabiliyor. Yani öz-kopyalama için gereken iki ana adımı, deneysel olarak gösterebiliyor.

Bunu bir fotokopi makinesi gibi düşünmek mümkün, ama eksik bir fotokopi makinesi. Makine var, bazı sayfaları kopyalayabiliyor, kendi kullanım kılavuzunu da parça parça çoğaltabiliyor. Fakat henüz düğmeye basıldığında kesintisiz biçimde kendi kopyalarını üretip duran tam otonom bir sistem değil. Bilimsel heyecan tam da burada ölçülü olmalı: Kapı açıldı, koridor henüz bitmedi.

Daha da önemlisi, QT45’in verimi düşük. Süre uzun. Reaksiyonlar özel laboratuvar koşullarında gerçekleşiyor. Burada “yarın laboratuvarda yaşam üretilecek” gibi bir haber dili, bilimden çok pazar tezgâhı dili olur. Molekülün ilginçliği, hızlı ve verimli olmasından değil; bu kadar küçükken bu tür bir kimyasal işlev gösterebilmesinden geliyor.

Bazen bilimde büyüklük, sonuçta değil imkânda saklıdır.

Küçük Molekül, Büyük İhtimal Meselesi

QT45’in asıl ağırlığı şu soruda hissediliyor: Yaşamın başlangıcı için gerekli ilk kimyasal düzen, sandığımız kadar nadir ve imkânsız mıydı?

Eğer RNA kopyalama işlevi yalnızca yüzlerce nükleotidlik karmaşık ribozimlerde ortaya çıkabiliyorsa, erken Dünya’da böyle bir yapının kendiliğinden belirmesi zor görünür. Bu, “ilk tavuk mu yumurta mı” problemine benzer. Kopyalama için karmaşık molekül gerekir; karmaşık molekülün ortaya çıkması için de bir tür kopyalama ve seçilim gerekir.

QT45 bu paradoksu yumuşatıyor. Çünkü daha küçük bir RNA motifinin de polimeraz benzeri işlev gösterebileceğini ortaya koyuyor. Polimeraz, basitçe, genetik harfleri bir şablona göre yan yana dizen moleküler işçi gibi düşünülebilir. Modern hücrelerde bu işi son derece gelişmiş protein makineleri yapar. QT45 ise bu işin ilkel, daha yavaş, daha sakar ama dikkat çekici bir versiyonunu RNA olarak sergiliyor.

Bu şuna benzer: Bir mühendislik ekibi yıllarca “bu köprüyü ancak devasa vinçlerle kurabiliriz” diye düşünürken, biri çıkar ve çok daha küçük bir düzenekle en azından ilk taşı yerleştirmenin mümkün olduğunu gösterir. Köprü hâlâ tamamlanmamıştır. Ama “ilk taş nasıl kondu?” sorusu artık eskisi kadar çaresiz değildir.

QT45’in heyecanı burada: Yaşamın başlangıcını mucizeden kimyaya doğru biraz daha çeker. Tamamen değil. Ama hissedilir biçimde.

Buzun İçindeki Kimya

Çalışmanın ilginç taraflarından biri de reaksiyon ortamı. QT45’in etkinliği, hafif alkali özellikteki ötektik buz koşullarında inceleniyor. Bu ifade ilk bakışta soğuk ve teknik duruyor. Yere indirelim.

Su donduğunda her şey tamamen hareketsiz hale gelmez. Buzun içinde, tuzlar ve çözünmüş maddeler bazı mikroskobik sıvı ceplerde yoğunlaşabilir. Bu cepler, kimyasal maddeleri birbirine yaklaştırır. Erken Dünya’da donma-çözülme döngüleri, sığ havuzlar, mineral yüzeyler ve değişken kimyasal koşullar, moleküllerin birbirleriyle daha sık karşılaşmasına yardımcı olmuş olabilir.

Yani buz, yalnızca donduran bir ortam değildir; bazen kimyayı sıkıştıran, yoğunlaştıran ve beklenmedik tepkimelere alan açan bir sahne olabilir.

Bu da yaşamın kökeni tartışmasında güzel bir ters köşe yaratır. Hayatı genellikle sıcaklıkla, tropik çorbalarla, kaynayan volkanik sahnelerle hayal ederiz. Oysa bazı ilk adımlar soğukta, yavaşlıkta, donmuş yüzeylerin arasındaki küçük sıvı boşluklarda atılmış olabilir. Doğa bazen sinematik davranmaz; iyi bir laboratuvar teknisyeni gibi sabırlı davranır.

Bu Keşif Abartılmalı mı?

Hayır. Ama küçümsenmemeli de.

Bilim haberlerinde iki kötü alışkanlık var. İlki, her gelişmeyi “devrim” diye sunmak. İkincisi, devrim olmadığı için önemsiz saymak. QT45 bu iki kolaylığın arasındaki daha dar yolda duruyor.

Bu keşif yaşamın kökenini açıklamıyor. Dünyada ilk RNA’nın nasıl oluştuğunu kesinleştirmiyor. İlk genetik sistemin nasıl kararlı hale geldiğini göstermiyor. Hücre zarının, enerji akışının, metabolizmanın, seçilimin ve çevresel baskıların nasıl birleştiğini çözmüyor.

Ama şunu gösteriyor: RNA’nın kendi kopyalanmasına dönük temel kimyasal işlevleri, sanılandan daha küçük yapılarda ortaya çıkabilir. Bu, büyük bir farktır. Çünkü yaşamın başlangıcındaki en zor sorulardan biri, karmaşıklığın nereden geldiği sorusudur. Eğer bazı işlevler daha küçük moleküllerle başlayabiliyorsa, karmaşıklık bir anda gökten düşmek zorunda kalmaz; küçük adımların birikimiyle inşa edilebilir.

Bu, yalnızca biyoloji için değil, düşünme biçimimiz için de önemli. Modern insan genellikle karmaşık sonuçların arkasında baştan karmaşık sistemler arar. Büyük şirketleri büyük stratejilerle, büyük krizleri büyük komplolarla, büyük teknolojileri büyük sıçramalarla açıklarız. Oysa bazen ilk hareket küçük, mütevazı ve neredeyse fark edilmeyecek kadar zayıftır.

QT45 bize biraz bunu hatırlatıyor.

Yaşamın tarihi, belki de büyük bir patlamadan çok, tutmuş küçük bir denemeyle başladı.

Dünya Dışı Yaşam Sorusu Buraya Nasıl Bağlanıyor?

QT45’in astrobiyoloji açısından da ilgi çekici olmasının nedeni, yaşamın ortaya çıkma ihtimaline dair sezgimizi değiştirmesi. Eğer öz-kopyalamaya yaklaşan RNA benzeri sistemlerin oluşması için çok büyük ve nadir moleküller gerekiyorsa, yaşam evrende çok seyrek olabilir. Ama daha küçük moleküller bu yola girebiliyorsa, kimyasal başlangıç sanılandan daha erişilebilir hale gelir.

Bu “evrende kesin yalnız değiliz” anlamına gelmez. Böyle bir cümle için çok erken. Mars’ta, Europa’da, Enceladus’ta ya da uzak ötegezegenlerde yaşam bulundu demek hiç değil.

Fakat soru incelir: Yaşam için gereken ilk kimyasal eşikler düşündüğümüz kadar yüksek değilse, uygun koşullar oluştuğunda benzer başlangıçlar başka yerlerde de denenmiş olabilir mi?

“Denenmiş” kelimesi özellikle önemli. Doğa bilinçli bir mühendis değil. Ama kimya, uygun koşullarda tekrar tekrar varyasyon üretir. Çoğu başarısız olur. Bir kısmı kısa ömürlüdür. Çok azı, kendisini biraz daha sürdürebilen bir düzene dönüşür. Yaşam dediğimiz büyük hikâye, belki de başarısız kimyasal denemelerin arasından çıkan inatçı bir ayrıntının büyümesidir.

QT45 bu ayrıntının nasıl başlayabileceğine dair yeni bir örnek sunuyor.

Küçük Şeylerin Ciddiyeti

QT45’in hikâyesi, bilimin en güzel taraflarından birini gösteriyor: Bazen büyük sorular, büyük makinelerle değil, küçük bir molekülün beklenmedik davranışıyla yeniden açılır.

Bu keşfi halk diliyle tek cümleye indirmek gerekirse şöyle söylenebilir: Bilim insanları, yaşamın ilk adımlarında rol oynayabilecek kadar küçük bir RNA parçasının, kendi kopyalanmasına giden iki temel işi yapabildiğini gösterdi. Bu, yaşamın nasıl başladığını çözmedi; ama başlangıç için gereken ilk kıvılcımın sanılandan daha küçük olabileceğini gösterdi.

Aradaki fark çok mühim.

Çünkü iyi bilim, çoğu zaman son cevabı vermez. Daha iyi soruyu verir. QT45’in yaptığı da bu: “Yaşam nasıl başladı?” sorusunu tamamen çözmek yerine, “Belki de başlamak için düşündüğümüz kadar büyük bir moleküler makine gerekmiyordu” ihtimalini güçlendiriyor.

Bir laboratuvar kabında, buzun içinde, 45 harflik küçük bir RNA zinciri bize şunu fısıldıyor olabilir: Karmaşıklık bazen büyük doğmaz; tutunabilecek kadar küçük başlar.