Türk Siyasetinde Keskin Dönüşlerin Sosyolojisi

Dün meydanlarda birbirine en ağır ithamları yönelten aktörlerin, bugün aynı kürsüde el ele poz vermesi, dışarıdan bakan sıradan bir gözlemci için siyasi bir anomali veya ahlaki bir çöküş gibi görünebilir. Oysa Türkiye siyasetinde bu, bir anomali değil; oyunun ta kendisidir. Sözlerin uçuculuğu, ittifakların kırılganlığı ve ideolojilerin birer araçtan ibaret olması, siyasi tarihimizin en istikrarlı desenini oluşturur. Bir siyasetçinin sabah savunduğu tezi akşam reddetmesi veya yıllarca karşısında durduğu bir yapının aniden en ateşli savunucusuna dönüşmesi, sadece kişisel bir hırsla açıklanamayacak kadar derin sosyolojik köklere sahiptir.

Bu keskin manevraları anlamak için yüzeysel ahlakçı eleştirileri bir kenara bırakıp, siyasetin mekaniğine daha soğukkanlı yaklaşmak gerekir. Neden bazı toplumlarda bir politikacının tek bir yalanı veya çelişkisi kariyerini bitirirken, Türkiye'de birbirine tamamen zıt iki ideolojik kamp arasında köprü kurmak "siyasi deha" olarak alkışlanmaktadır?

Floransalı Düşünürün Türk Siyasetindeki Yansımaları

Niccolò Machiavelli, 16. yüzyılda kaleme aldığı Prens adlı eserinde, liderin başarısını belirleyen iki temel kavramdan bahseder: Virtù (beceri, yetenek, erdem) ve Fortuna (talih, değişen koşullar). Modern siyaset felsefesinin temellerini atan Machiavelli için liderin erdemi, değişmez ahlaki yasalara sıkı sıkıya bağlı kalmak değil; aksine, esen rüzgarın yönüne göre geminin yelkenlerini en hızlı ve en doğru şekilde ayarlayabilmektir.

Türk siyasi aktörleri, Machiavelli’nin tasvir ettiği "aslanın gücü" ile "tilkinin kurnazlığı" arasındaki geçişleri refleks haline getirmişlerdir. Küresel konjonktürün hızla değiştiği, ekonomik şokların sık yaşandığı ve jeopolitik fay hatlarının sürekli hareket ettiği bir coğrafyada, ideolojik katılık siyasetçi için bir lüks, hatta bir intihar yöntemidir. Dünün "kırmızı çizgileri", bugünün siyasal bekası için silikleşmek zorundadır. Siyasetçi, ayakta kalabilmek adına ittifaklarını, söylemlerini ve hatta tarihsel kimliğini yeniden formatlar.

Ancak burada asıl incelenmesi gereken, siyasetçinin bu pragmatizmi değil, kitlelerin bu radikal dönüşümlere verdiği tepkidir. Liderin keskin bir U-dönüşü yaptığı anda, tabanının da onunla birlikte senkronize bir şekilde dönmesini sağlayan mekanizma nasıl işlemektedir?

Karizmatik Otorite ve Kurumların Yokluğunda Lider Kültü

Modern sosyolojinin kurucularından Max Weber, meşru otoriteyi üçe ayırır: Geleneksel, yasal-rasyonel ve karizmatik otorite. Gelişmiş demokrasilerde partiler, ideolojiler ve devlet bürokrasisi yasal-rasyonel bir zemin üzerine oturur. Seçmen, bir metne, bir vaade veya bir doktrine oy verir. Eğer lider bu doktrinle çelişirse, sistem onu kusar.

Türkiye gibi ülkelerin ve ideolojik sınırların liderlerin şahsiyetleri etrafında şekillendiği yapılarda ise meşruiyetin kaynağı doğrudan doğruya karizmatik otoritedir. Siyasi partiler birer fikir kulübü olmaktan çok, "liderin yol arkadaşları" organizasyonudur. Bu yapıda, doğru veya yanlışın referans noktası evrensel ilkeler değil, liderin anlık konumudur.

Lider, dün siyah dediğine bugün beyaz dediğinde, taban bunu bir "kandırılma" veya "çelişki" olarak okumaz. Aksine, "Liderin bizim göremediğimiz, devletin yüksek çıkarlarını ilgilendiren bir bildiği vardır" şeklinde bir rasyonelleştirme süreci devreye girer. Bu psikolojik zırh, seçmeni zihinsel bir çelişki (kognitif dissonans) yaşamaktan korur. İdeolojik bagaj, hayatta kalma güdüsü karşısında her zaman yenilmeye mahkumdur.

Post-Hakikat Çağında Hafıza Kaybı ve Seçmen Rasyonalitesi

Günümüz siyaset bilimcileri, kitlelerin gerçeğe olan ilgisizliğini "post-truth" (hakikat ötesi) kavramıyla açıklar. Bilginin saniyeler içinde tüketildiği, sosyal medya algoritmalarının herkesi kendi yankı fanusuna hapsettiği bir dijital ekosistemde, geçmişin hiçbir bağlayıcılığı kalmamıştır. Bir siyasetçinin beş yıl, beş ay, hatta beş gün önce söylediği sözün görsel veya işitsel kaydı milyonların cebindeki ekranlarda duruyor olsa da, bu kanıtların siyasi bir yaptırım gücü yoktur.

Çünkü Türkiye seçmeni, sanıldığının aksine hafızasız veya apolitik değildir; tam tersine, son derece rasyonel ve "müşteriyetçi" (clientelist) bir fayda ekseninde hareket eder. Seçmen, siyasetçiden Kantiyen bir ahlak felsefesi beklemez. Kendi mahallesini koruyacak, ekonomik pastadan pay almasını sağlayacak veya kimliksel varoluşunu garanti altına alacak güçlü bir "patron" arar. Siyasetçinin fikir değiştirmesi, rakip kampa geçmesi veya geçmişini inkar etmesi, seçmenin kendi günlük hayatındaki güvenlik ve refah taleplerine zarar vermediği sürece tolere edilebilir bir maliyettir.

Yeni Siyasetin Matematiği: Hayatta Kalma Oyunu

Bu esnekliği yapısal olarak zorunlu kılan bir diğer faktör ise değişen seçim sistemlerinin matematiğidir. Kutuplaşmış bir sosyolojide, kazanmak için birbiriyle hiçbir tarihsel veya felsefi ortaklığı olmayan fraksiyonların bir araya gelmesi matematiksel bir mecburiyettir. Yüzde birlik, hatta binde birlik oy oranlarının siyasi kaderleri belirlediği bir denklemde, ilkeler yerini müzakereye, ideolojiler yerini aritmetiğe bırakır.

Bu tabloda, parti değiştiren veya keskin söylem değişiklikleri yapan siyasetçiyi bir "ideoloji haini" olarak etiketlemek, eski dünyanın analitik araçlarıyla yeni dünyayı okumaya çalışmaktır. Artık siyaset, doğrular ve yanlışlar arasında değil; kazananlar ve kaybedenler arasında oynanan sıfır toplamlı bir oyundur.

İdeolojik saflığını korumak uğruna siyasetin dışına itilmeyi göze alanlar, tarihin tozlu sayfalarında onurlu ama etkisiz figürler olarak kalırken; esnekliğini koruyanlar, devleti ve toplumu şekillendirme gücünü ellerinde tutarlar.

Bu noktada asıl yüzleşilmesi gereken soru şudur: Siyasetçi mi ilkesizleşerek toplumu yozlaştırmaktadır, yoksa toplum mu tam da kendi pragmatik hayatta kalma içgüdülerine ayna tutan, kendisi gibi esnek ve kurnaz figürleri sahneye itmektedir? Belki de kürsüde gördüğümüz o keskin dönüşler, sadece kendi yansımamızın siyaset sahnesindeki hiper-gerçekçi bir simülasyonundan ibarettir.