Gölgen Benden Değil Diyorsun

Bir insandan ilk görüşte hoşlanmadığınız oldu mu?

Ortada açık bir neden yoktur. Size hiçbir şey yapmamıştır. Belki yalnızca fazla kendinden emindir. Fazla konuşuyordur. Fazla gösterişlidir. Fazla sessizdir. Sürekli başarılarından söz ediyordur. Herkes tarafından sevilmek istiyordur. Onunla aynı odada birkaç dakika geçirmek bile sizi rahatsız etmeye yeter.

Sonra zihniniz gerekçeyi üretir: “Bu adam çok kibirli.” “Bu kadın inanılmaz yapmacık.” “Kendini ne sanıyor?” Üstelik değerlendirmemizden öylesine eminizdir ki sorunun bizde olabileceği ihtimali aklımıza bile gelmez.

Carl Gustav Jung tam burada tatsız bir soru sorar:

Ya karşımızdaki insanda bizi bu kadar öfkelendiren şeyin bir bölümü ona değil, bize aitse?

Jung’un gölge kavramı, popüler psikolojide sık sık “içimizdeki karanlık taraf” şeklinde anlatılıyor. Bu tanım bütünüyle yanlış değil ama ciddi biçimde eksik. Çünkü gölge yalnızca saldırganlık, kıskançlık, açgözlülük veya cinsellik gibi toplumun kolayca “karanlık” sayabileceği eğilimlerden oluşmaz.

Gölge, daha geniş anlamıyla, bilinçli kişiliğimizin kendisine yakıştıramadığı şeylerin bulunduğu psikolojik alandır.

Ve insanın kendisine yakıştıramadığı şey her zaman kötü değildir.

Önce kendimize bir karakter yazarız

Hepimizin kendimiz hakkında anlattığı bir hikâye vardır.

“Ben sakin bir insanım.”

“Ben para düşkünü değilim.”

“Ben kimseyi kıskanmam.”

“Ben güç peşinde değilim.”

“Ben insanların ne düşündüğünü önemsemem.”

“Ben asla böyle bir şey yapmam.”

Bu cümlelerin bazıları elbette doğrudur. Fakat zamanla yalnızca davranışlarımızı tarif etmekten çıkar, kimliğimizin sınırlarını belirlemeye başlarlar.

Jung’un terminolojisinde burada persona kavramı devreye girer. Persona, insanın sosyal dünyada sunduğu yüzdür; kişinin hem başkalarının beklentileriyle hem de kendi bilinçli kimliğiyle ilişki kurmasını sağlayan psikolojik maskedir.

Maske kelimesi yanıltıcı olabilir. Persona mutlaka sahtekârlık değildir. Bir doktorun hastasıyla, bir yöneticinin çalışanıyla, bir öğretmenin öğrencisiyle konuşurken belirli bir rol üstlenmesi normaldir. Toplumsal hayat personasız işlemez.

Sorun, insan maskesinin yüzünün tamamı olduğuna inanmaya başladığında ortaya çıkar.

Kendimizi “son derece rasyonel” biri olarak tanımlıyorsak irrasyonel korkularımızı kabul etmek zorlaşır. Kendimizi “iyi insan” olarak görüyorsak saldırganlığımızı fark etmek güçleşir. Fedakârlığımızla gurur duyuyorsak çıkarlarımızı itiraf etmek rahatsız edici hale gelir.

Bilinçli kimlik “Ben buyum” dedikçe, psikolojik olarak bir başka cümle de üretilir:

“Öyleyse bunlar ben değilim.”

İşte gölgenin oluştuğu yer burasıdır.

Gölge yalnızca kötü özelliklerden oluşmaz

Jung’un gölge hakkındaki en önemli ama popüler anlatılarda en sık kaybolan ayrımlarından biri budur.

Gölgenin içinde ahlaken sorunlu eğilimler bulunabilir: saldırganlık, haset, iktidar arzusu, bencillik, intikam isteği.

Ama Jungcu yaklaşım gölgeyi yalnızca kişiliğin çöplüğü olarak görmez.

Society of Analytical Psychology’nin Jung’un çalışmalarına dayanarak aktardığı gibi gölge, bastırılmış olumsuz eğilimlerin yanında normal içgüdüler, gerçekçi sezgiler ve yaratıcı dürtüler gibi olumlu özellikleri de barındırabilir.

Çocukluğundan beri “uslu” olması beklenen bir insanın gölgesinde saldırganlık kadar itiraz etme yeteneği de bulunabilir.

Sürekli mütevazı olması öğretilmiş birinin gölgesinde kibir değil, belki de başarısını sahiplenebilme cesareti vardır.

Duygusallığı zayıflık kabul eden bir ailede büyüyen kişinin gölgesinde yalnızca korku değil, şefkat gösterme kapasitesi saklanabilir.

Bu nedenle gölgeyi “içimizdeki canavar” şeklinde okumak Jung’u neredeyse tersinden anlamaktır.

Mesele kötü bir ikinci kişiliğin içeride pusuda beklemesi değildir.

Mesele, bilinçli kişiliğimizin kabul edilebilir bulmadığı özellikleri kendi biyografimizden çıkarmaya çalışmamızdır.

Fakat psikolojik bir özelliği biyografiden çıkarmak, onu psikeden çıkarmaya yetmez.

Bastırdığımız şey ortadan kaybolmaz

İnsan zihninin ilginç özelliklerinden biri, kendi iç çelişkilerini fark etmemekte son derece başarılı olabilmesidir.

Bir yönetici kendisini “sonuç odaklı” olarak tanımlarken çevresindekileri sistematik biçimde ezebilir.

Bir ebeveyn “çocuğumun iyiliğini düşünüyorum” derken onun hayatını kontrol etme arzusunu göremeyebilir.

Kendini son derece hoşgörülü kabul eden biri, kendisiyle aynı hoşgörü anlayışına sahip olmayanlara karşı olağanüstü tahammülsüz olabilir.

Burada bilinçli niyet ile bilinçdışı dinamik aynı şey değildir.

Jung’un Aion’daki gölge tartışmasının önemli noktalarından biri, gölgenin yalnızca entelektüel olarak bilinmesinin yeterli olmamasıdır. Onu fark etmek insan için ahlaki bir problem haline gelir; çünkü kişi kabul etmek istemediği özelliklerin kendisine ait olabileceği ihtimaliyle yüzleşmek zorundadır. IAAP’nin Jung’un Collected Works özetinde gölge, duygusal ve daha ilkel yönleri bulunan, bilinçli ahlaki kontrol karşısında direnç gösterebilen bir yapı olarak ele alınır.

“Ben de kıskanabilirim.”

“Ben de güç istiyorum.”

“Ben de korkuyorum.”

“Benim yaptığım iyiliğin içinde bile takdir edilme arzusu olabilir.”

Bu cümleleri söylemek teorik olarak kolaydır.

Gerçek hayatta ise insanın kendisine ilişkin ahlaki imajını tehdit ederler.

Bu nedenle zihin daha konforlu bir çözüm bulur.

Sorunu dışarı taşır.

Gölgenin en sevdiği sahne: Başkaları

Jungcu psikolojide burada projeksiyon kavramı kritik hale gelir.

Kişi kendisinde tanımadığı bir psikolojik içeriği başka bir insanda görür.

Bu, karşımızdaki kişinin gerçekten o özelliğe sahip olmadığı anlamına gelmez. Kibirli biri gerçekten kibirli olabilir. Manipülatif biri gerçekten manipülatif olabilir.

Projeksiyonu basit bir “aslında sorun sende” oyununa çevirmek de ciddi bir hatadır.

Asıl ipucu çoğu zaman tepkinin ölçüsüdür.

Bir insanın davranışı bizi rahatsız etmekten çıkıp zihnimizi işgal etmeye başladığında; onu sürekli anlatıyor, analiz ediyor, küçümsüyor ve neredeyse varlığından ahlaki bir dava çıkarıyorsak başka bir şey devreye girmiş olabilir.

Jung’un Aion çerçevesinde gölgenin özellikle dirençli unsurları duygusal olarak yüklü projeksiyonlarla ilişkilidir. Üstelik projeksiyon dışarıdaki nesneye bağlandığı için insan çoğu zaman kaynağın kendi bilinçdışında bulunduğunu fark etmez.

Bu mekanizma gündelik hayatta şaşırtıcı derecede sıradan görünür.

Toplantıda sürekli söz alan meslektaşına öfkelenirsiniz:

“Ne kadar kendini göstermeye meraklı.”

Belki haklısınızdır.

Ama kendinize şu soruyu sormak daha zor olabilir:

Ben neden hiç söz almıyorum?

Başka birinin servetini küçümsersiniz:

“Paradan başka bildiği bir şey yok.”

Belki gerçekten yoktur.

Fakat soru yine kalır:

Ben para istemediğim için mi böyle düşünüyorum, yoksa para istemenin benim kendilik imajıma yakışmadığını düşündüğüm için mi?

Gölge tam da burada rahatsız edicidir.

Çünkü bize karşımızdaki insan hakkında değil, bizim ona neden bu kadar ihtiyaç duyduğumuz hakkında soru sordurur.

Ahlaki üstünlük gölgenin mükemmel saklanma yeridir

Gölgenin belki de en tehlikeli biçimi açık kötülük değildir.

Ahlaki kesinliktir.

Çünkü kendisini kötü olarak görebilen insan en azından davranışını sorgulayabilir. Kendisinin tartışmasız biçimde iyiliği temsil ettiğine inanan insanın ise böyle bir zorunluluğu yoktur.

Sorunun kaynağı daima karşı taraftadır.

Jung’un ilerleyen çalışmalarında bireyin kendi kötülük kapasitesini görememesinin onu dışarıya yansıtma riskini artırdığı fikri özellikle belirginleşir. The Undiscovered Self üzerine hazırlanan Collected Works özetinde, bilinçdışının göz ardı edilmesinin insanı kendi kötülük kapasitesine karşı körleştirebileceği ve böylece bunun dışarıya projekte edilmesini kolaylaştırabileceği vurgulanır.

Bu yalnızca bireysel ilişkiler için önemli değildir.

Gruplar da kendileri hakkında hikâyeler kurar.

Biz medeni olanız.

Biz rasyonel olanız.

Biz mağdur olanız.

Biz ilerici olanız.

Biz ahlaklı olanız.

Biz vatansever olanız.

Biz bilimden yanayız.

Bu ifadelerin herhangi biri belirli bağlamlarda doğru olabilir. Sorun, grup kimliğinin kendi içindeki saldırganlık, çıkar, iktidar arzusu veya çelişki ihtimalini tamamen dışlamasıdır.

Böyle olduğunda bütün karanlık karşı tarafa taşınabilir.

Karşımızdakiler artık yanlış düşünen insanlar değildir.

Aptaldırlar.

Kötüdürler.

Ahlaksızdırlar.

Tehlikelidirler.

Ve onlara yapılan hemen her şey giderek meşru görünmeye başlar.

Jung’un psikolojisinin siyaset teorisi olmadığını unutmamak gerekir. Fakat gölge kavramı, insanın grup içinde neden şaşırtıcı bir ahlaki körlük geliştirebildiğini anlamak için güçlü bir zihinsel model sunar.

Kendi gölgesini görmeyen topluluk, onu düşmanının yüzünde bulmaya özellikle yatkındır.

Sosyal medya gölgeyi icat etmedi, yalnızca hızlandırdı

Jung 1961’de öldüğünde ne Twitter vardı ne Instagram ne de birkaç saniye içinde milyonlarca insanın önünde ahlaki hüküm vermeyi mümkün kılan algoritmik platformlar.

Ama projeksiyon için bundan daha verimli bir mimari tasarlamak zor olurdu.

Sosyal medya insanlara bağlamından koparılmış davranış parçaları sunuyor: sekiz saniyelik görüntüler, tek cümlelik paylaşımlar, ekran görüntüleri, öfke uyandırmak üzere seçilmiş başlıklar.

Sonra bizden karar vermemizi istiyor.

Kim iyi?

Kim kötü?

Kim haklı?

Kim linç edilmeli?

Üstelik sistem yalnızca kararlarımızı barındırmıyor; duygusal olarak en yüksek tepkileri ödüllendiriyor.

Bu noktada Jung’un gölge kavramı şaşırtıcı biçimde çağdaş görünür.

Çünkü projeksiyonun gelişmesi için iki şey son derece kullanışlıdır: karşıdaki insan hakkında eksik bilgi ve onun üzerine yerleştirebileceğimiz güçlü bir psikolojik içerik.

Sosyal medya ikisini de bol miktarda sağlar.

Hiç tanımadığımız insanlara birkaç saniye içinde karakter teşhisi koyarız.

Narsist.

Toksik.

Psikopat.

Cahil.

Kıskanç.

Manipülatif.

Bazen bu değerlendirmeler doğru bile olabilir.

Ancak sorun doğruluklarından önce gelir: Neden bazı insanları birkaç saniye sonra unuturken bazıları içimizde saatlerce yaşamaya devam eder?

Belki de algoritma yalnızca dikkatimizi yakalamıyordur.

Bazen gölgemize de dokunuyordur.

Gölgeyle yüzleşmek onu serbest bırakmak değildir

Gölge hakkında günümüzde dolaşan en sorunlu fikirlerden biri, kişinin bastırdığı her şeyi “yaşaması” gerektiğidir.

Jung’un söylediği bu değildir.

Saldırgan olduğunuzu fark etmek insanlara saldırmanız gerektiği anlamına gelmez.

Kıskançlığınızı kabul etmek kıskanç davranışları meşru hale getirmez.

Güç istediğinizi görmek başkalarını ezme hakkı vermez.

Tam tersine, farkındalık sorumluluğu artırır.

Bilinçdışında kalan dürtünün en önemli özelliklerinden biri, kendisini bizim bilinçli kararımızmış gibi gösterebilmesidir. Onu gördüğümüzde davranışla dürtü arasına mesafe koyma ihtimali doğar.

Örneğin:

“Bu insanı gerçekten etik dışı davrandığı için mi eleştiriyorum, yoksa başarısı bende bir kıskançlık mı uyandırdı?”

İki cevap aynı anda doğru olabilir.

İşte olgunluk tam burada başlar.

Jungcu düşüncenin kuvvetli taraflarından biri insanı “ya iyi ya kötü” ikiliğine sıkıştırmamasıdır. Kişi hem haklı olabilir hem kıskançlık duyabilir. Hem yardım etmek isteyebilir hem takdir bekleyebilir. Hem sevebilir hem kontrol etmeye çalışabilir.

Psikolojik gerçeklik çoğu zaman temiz değildir.

Gölgeyle karşılaşmanın rahatsızlığı da buradan gelir.

İnsan kendisini bir mahkemenin sanık sandalyesine oturtmaz; fakat kendi savunma avukatı olmaktan da vazgeçmeye başlar.

Bireyleşme: Daha iyi biri olmak değil, daha bütün biri olmak

Jung’un düşüncesinde gölge tek başına duran popüler bir kavram değildir. Daha büyük bir psikolojik sürecin parçasıdır: bireyleşme.

Kabaca ifade edersek bireyleşme, insanın yalnızca sosyal rolünden veya bilinçli egosundan ibaret olmadığını fark ederek kişiliğinin daha geniş yapısıyla ilişki kurmasıdır.

Bu nedenle Jungcu gelişim modeli “kendinin en iyi versiyonu ol” sloganına pek benzemez.

Kimi zaman tam tersidir.

Kendiniz hakkında en sevdiğiniz hikâyeyi bozmanız gerekebilir.

Her zaman güçlü değilsinizdir.

Her zaman iyi niyetli değilsinizdir.

Her zaman mantıklı değilsinizdir.

Her zaman mağdur değilsinizdir.

Her zaman haklı değilsinizdir.

Fakat paradoks şurada ortaya çıkar:

İnsan kendi kusurlarını tanıdıkça otomatik olarak daha kötü biri olmaz.

Çoğu zaman başkalarının kusurları karşısında daha gerçekçi hale gelir.

Çünkü artık kötülüğü yalnızca dışarıda yaşayan yabancı bir özellik gibi görmez.

Jung’un gölgesi bu nedenle nihilist bir fikir değildir. “Herkes kötüdür” demek değildir.

Daha zor bir şey söyler:

İnsan, yapabileceklerinin tamamını kendisi hakkında düşündüklerinden çıkaramaz.

Bunun ahlaki sonucu önemlidir.

Kendi saldırganlığınızı bildiğinizde saldırganlığın nasıl rasyonalize edildiğini daha kolay tanıyabilirsiniz.

Kendi statü arzunuzu gördüğünüzde başkalarının statü mücadelelerini yalnızca karakter bozukluğu olarak okumazsınız.

Kendi korkunuzu kabul ettiğinizde korkunun nasıl ideolojiye, öfkeye veya üstünlük duygusuna dönüşebildiğini daha iyi anlayabilirsiniz.

Gölgeyi görmek insanın içindeki karanlığa teslim olması değildir.

Karanlığın yalnızca başkalarına ait olduğuna inanmayı bırakmasıdır.

Bir dahaki sefere bir insan size açıklamakta zorlandığınız ölçüde sinir bozucu geldiğinde onu hemen sevmeye çalışmanız gerekmiyor. Haklı da olabilirsiniz; gerçekten kibirli, bencil veya tahammül edilmez biri olabilir.

Fakat Jung’un sorusu yine masada kalır:

Onun hangi özelliği bende bu kadar büyük bir karşılık buluyor?

Bu sorunun en rahatsız edici tarafı cevabının bazen karşımızdaki insan hakkında hiçbir şeyi değiştirmemesidir.

Sadece bizi değiştirir.

Ve belki de gölgeyle karşılaşmanın bütün meselesi budur: İçimizde bulunan her şeyi onaylamak değil, başkalarına ait sandığımız şeylerin ne kadarının bize geri dönen kendi hikâyemiz olduğunu fark etmek.

KAYNAKLAR:
[1] AION: Researches into the Phenomenology of the Self — Abstracts of the Collected Works of C.G. Jung, Vol. 9.2 | International Association of Analytical Psychology | https://iaap.org/resources/academic-resources/collected-works-abstracts/volume-9-2-aion-researches-phenomenology-self/

[2] The Jungian Shadow | Society of Analytical Psychology | https://www.thesap.org.uk/articles-on-jungian-psychology-2/about-analysis-and-therapy/the-shadow/

[3] The Shadow | International Association of Analytical Psychology | https://iaap.org/jung-analytical-psychology/short-articles-on-analytical-psychology/the-shadow/

[4] Two Essays on Analytical Psychology — Abstracts of the Collected Works of C.G. Jung, Vol. 7 | International Association of Analytical Psychology | https://iaap.org/resources/academic-resources/collected-works-abstracts/volume-7-two-essays-analytical-psychology/

[5] Individuation | International Association of Analytical Psychology | https://iaap.org/jung-analytical-psychology/short-articles-on-analytical-psychology/individuation-2/