Make Orwell Fiction Again

George Orwell bize sosyal medya platformlarını, tavsiye algoritmalarını veya çevrimiçi linç kültürünü anlatmadı. Bunları öngördüğünü söylemek de ona gereğinden fazla kehanet gücü yüklemek olur.

Daha rahatsız edici bir şey yaptı.

İnsanların gerçeklikle ilişkisini bozmak isteyen bir iktidarın yalnızca bazı düşünceleri yasaklamasının yetmeyeceğini gösterdi. Dilin sınırlarını değiştirmek, hangi iddianın makul sayılacağını belirlemek, geçmişi yeniden düzenlemek ve bireyin kendi zihninden şüphe etmesini sağlamak çok daha güçlü araçlardı. Nineteen Eighty-Four, 1949'da yayımlandı; “Newspeak”, “doublethink”, “Thought Police” ve “Ministry of Truth” gibi kavramlarının kültürel ömrü romanın siyasi bağlamını çoktan aştı.

Fakat Orwell’i yalnızca devlet sansürünün yazarı olarak okumak eksik kalıyor. 1946 tarihli The Prevention of Literature denemesinde düşünce özgürlüğünün kaybını edebiyatın ve entelektüel dürüstlüğün ölümüyle ilişkilendiriyordu. Aynı yıl yayımlanan Politics and the English Language ise dilin düşünceyi ifade etmek kadar gizlemek için de kullanılabileceğine odaklanıyordu.

Bugünün daha zor sorusu burada başlıyor:

Bir düşüncenin yasaklanmasına gerek kalmadan insanlar onu söylemekten vazgeçebilir mi?

Bilimsel literatürün cevabı evet.

Sansürün en ekonomik biçimi: insanın kendini susturması

Sansürü genellikle dışarıdan gelen bir müdahale olarak düşünürüz. Bir kitap toplatılır, bir konuşma engellenir, bir hesap kapatılır veya bir kurum belirli ifadeleri yasaklar.

Oysa toplumsal sistem açısından daha düşük maliyetli bir mekanizma vardır: İnsan ne söylememesi gerektiğini öğrenir ve müdahaleye gerek kalmadan davranışını değiştirir.

Andrew Hayes, Carroll Glynn ve James Shanahan'ın kamuoyu araştırmaları için geliştirdiği “willingness to self-censor” yaklaşımı, öz-sansürü kişinin gerçek görüşünü kendisine katılmadığını düşündüğü bir dinleyici kitlesinden saklaması olarak ele alıyor. Araştırmacılar bunun kişiler arasında ölçülebilir biçimde değişen bir eğilim olduğunu da gösterdi.

Buradaki mekanizma kaba kuvvetten farklıdır.

Kişi önce çevresini okur. Hangi görüş alkışlanıyor? Hangisi sosyal bedel yaratıyor? Hangisi iş ilişkilerini, arkadaşlıklarını, mesleki itibarını veya ait olduğu grubun kendisine bakışını değiştirebilir?

Ardından düşüncesinin doğruluğunu değil, ifadesinin maliyetini hesaplamaya başlar.

Bu noktadan sonra hukuken konuşabiliyor olmak ile fiilen konuşabilmek aynı şey değildir.

İfade özgürlüğünü yalnızca “devlet bu cümleyi yasakladı mı?” sorusuna indirgemek bu nedenle yetersizdir. Bir toplumun entelektüel kapasitesi, insanların yanlış bulunma, eleştirilme ve fikir değiştirme riskini ne ölçüde taşıyabildiğine de bağlıdır.

Çünkü eleştirel düşünce, doğru cevabı bilme yeteneği değildir. Bir iddianın yanlış olabileceğini kabul ederek onu sınayabilme yeteneğidir.

Sessizlik çoğunluk yanılsaması üretebilir

Öz-sansür bireysel bir davranış gibi görünür. Toplumsal etkisi ise doğrusal değildir.

Jörg Matthes, Johannes Knoll ve Christian von Sikorski'nin 66 çalışmayı ve 27 binden fazla katılımcıyı bir araya getiren meta-analizi, insanların çevrelerindeki görüş iklimini nasıl algıladıkları ile kendi görüşlerini açıklama eğilimleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki buldu. Etki çevrimiçi ortamlarda ortadan kalkmıyordu.

Bu, “herkes çoğunluğa boyun eğer” demek değildir. Meta-analizdeki genel ilişki mütevazıdır ve kişilik, konu, sosyal bağlam ile tutum gücü önemlidir.

Fakat küçük bireysel etkilerin toplumsal düzeyde ilginç bir özelliği vardır.

Bir görüşün azınlıkta olduğunu düşünen insanlar daha az konuşursa, o görüş kamusal alanda gerçekte olduğundan daha küçük görünmeye başlar. Başkaları bu sessizliği gözlemler ve çoğunluğun daha da güçlü olduğunu varsayar. Böylece gözlenen kamuoyu ile insanların özel olarak düşündükleri şey birbirinden uzaklaşabilir.

Sosyal psikolojide buna yakın olgu çoğulcu cehalet, yani pluralistic ignorance olarak inceleniyor.

Gregg Sparkman, Nathan Geiger ve Elke Weber'in 6.119 Amerikalıyla yaptığı araştırmada iklim politikalarına ilişkin çarpıcı bir örnek bulundu. Katılımcıların büyük bölümü, bazı iklim politikalarına halk desteğini olduğundan ciddi biçimde düşük tahmin etti. Araştırmada gerçek destek birçok politika için yüzde 66-80 aralığındayken, insanların tahminleri ortalama yüzde 37-43 düzeyindeydi.

Buradaki önemli nokta iklim politikalarının kendisi değil.

Bir toplum, kendi çoğunluğunu yanlış okuyabilir.

Bu durumda kamusal sessizlik yalnızca düşünceyi gizlemez; toplumun kendisi hakkında kullandığı veriyi de bozar.

Kalabalığın sesi kamuoyunun kendisi değildir

Bu mekanizma internette daha karmaşık hale geliyor çünkü insanların karşısında artık yalnızca başka insanlar yok. Görünürlüğü sıralayan sistemler de var.

Bir platformda en çok görülen fikir, toplumda en yaygın fikir olmak zorunda değildir. En çok yorum alan, en çok öfke yaratan veya algoritmik olarak daha fazla dağıtılan fikir olabilir.

Bu ayrım teorik olmaktan çıktı.

William Brady ve çalışma arkadaşlarının Nature'da 2026'da yayımlanan kayıtlı deneyinde 2.000 katılımcı sekiz hafta boyunca farklı besleme algoritmalarına rastgele atandı. Araştırmacılar etkileşim odaklı sıralamanın gruplar arası, ahlâkileştirilmiş, duygusal ve toksik içeriğe maruziyeti kronolojik akışa göre artırdığını; ayrıca insanların karşı grubun düşmanlığına ilişkin algısını yükselttiğini buldu. Aşırı kullanıcıların etkisini azaltan alternatif algoritma ise norm algısının doğruluğunu iyileştirirken kullanıcı deneyiminden belirgin bir ödün vermedi.

Bu bulgu Orwell tartışmasını “algoritma = sansür” basitliğinden çıkarıyor.

Bir algoritmanın tehlikeli olabilmesi için görüşleri silmesi gerekmiyor.

Hangi görüşün normal, yaygın veya baskın göründüğünü değiştirmesi yeterli olabilir.

İnsanlar çevrelerindeki sosyal normları gözlemleyerek davranışlarını ayarlıyorsa görünürlüğün mimarisi düşünce ortamının da bir parçasına dönüşür.

Bu nedenle platform tasarımı yalnızca bir yazılım problemi değildir. Bir epistemoloji problemidir: Kullanıcı gördüğü dünyayı ne kadar doğru örnekliyor?

Karşıt görüş göstermek sihirli ilaç değil

Burada kolay bir çözüm önermek cazip: İnsanları farklı görüşlerle karşılaştıralım ve kutuplaşma bitsin.

Kanıtlar buna izin vermiyor.

Christopher Bail ve çalışma arkadaşlarının 2018'de PNAS'ta yayımladığı saha deneyinde düzenli Twitter kullanıcıları bir ay boyunca karşı siyasi görüşlerden mesajlar paylaşan botları takip etti. Cumhuriyetçi katılımcılar deney sonrasında daha muhafazakâr tutumlara kayarken Demokrat katılımcılardaki ters yöndeki değişim istatistiksel olarak anlamlı değildi. Araştırmacılar da çalışmanın sınırlamalarını açıkça belirtti.

Yani fikir çeşitliliği ile fikirlerin birbirinin önüne rastgele fırlatılması aynı şey değil.

Bir insanı anlamadığı, güvenmediği veya kimliğine tehdit olarak gördüğü bir grubun en keskin mesajlarıyla bombardımana tutmak eleştirel düşünce üretmeyebilir. Savunma refleksi üretebilir.

Bu ayrım özgür ifade açısından değerlidir.

Sağlıklı bir tartışma ortamı yalnızca daha fazla konuşmanın gerçekleştiği ortam değildir. Karşı iddianın anlaşılabildiği, kanıtın kimlikten ayrılabildiği ve fikir değiştirmenin sosyal yenilgi sayılmadığı ortamdır.

Eleştirel düşüncenin düşmanı yanlış fikir değildir

Özgür ifade savunusu bazen yanlış bir varsayıma yaslanıyor: Konuşmaya izin verilirse doğru düşünce otomatik olarak kazanır.

Öyle bir garanti yok.

İnsanlar önyargılı olabilir. Gruplar kutuplaşabilir. Yanlış bilgi yayılabilir. Çok tekrarlanan zayıf bir iddia güçlü kanıttan daha görünür hale gelebilir. Kalabalık haklı olmak zorunda değildir.

Fakat bundan “o halde hangi fikirlerin dolaşabileceğine doğru düşünen bir otorite karar vermeli” sonucu da çıkmaz.

Bu çözüm başka bir sorunu doğurur: Doğrunun hakemini kim denetleyecektir?

Bilimin kendi kurumsal tasarımı burada öğreticidir. Bilim insanlarının hata yapmadığını varsaymaz. Tam tersine hata yapacaklarını varsaydığı için eleştiri, tekrar, yöntem açıklığı, veri, hakem değerlendirmesi ve karşı kanıt mekanizmaları oluşturur.

Eleştirel toplumun da buna yakın bir prensibe ihtiyacı vardır.

Amaç yanlış düşünceyi dünyadan kaldırmak değil, yanlış düşüncenin itirazdan korunmasını zorlaştırmaktır.

Bu nedenle ifade özgürlüğü ile epistemik kalite arasında gerçek bir çelişki olmak zorunda değildir. İyi tasarlanmış bir tartışma ortamı hem konuşma alanını genişletebilir hem de iddialardan kanıt talep edebilir.

Her moderasyon Orwell değildir

Öte yandan Orwell göndermesi kolayca kötüye kullanılabilir.

Bir platformun tehditleri, hedefli tacizi, spam'i veya koordineli manipülasyonu sınırlaması tek başına “Düşünce Polisi” değildir. Bir akademik derginin metodolojik standart istemesi de sansür değildir. Bir editörün kanıtsız iddiayı yayımlamaması ifade özgürlüğünün ortadan kalktığı anlamına gelmez.

İfade özgürlüğü, her insanın her özel alanda sınırsız dağıtım hakkına sahip olduğu iddiasıyla aynı şey değildir.

Sorulması gereken daha zor sorular vardır:

Bir kural davranışı mı sınırlıyor, görüşü mü? Kural önceden biliniyor mu? Benzer durumlara benzer biçimde uygulanıyor mu? Kararı veren güç açıklama yapmak zorunda mı? İtiraz mekanizması var mı? Bir fikir tartışmalı olduğu için mi bastırılıyor, yoksa başka insanların tartışmaya katılmasını fiilen imkânsızlaştıran davranış nedeniyle mi müdahale ediliyor?

Orwellci risk moderasyonun varlığından değil, gerçeği tanımlama yetkisi ile bu yetkiyi sorgulama imkânının aynı elde toplanmasından doğar.

Bu ayrım kaybolduğunda iki uç birbirini besliyor: Bir taraf her sınırlamayı sansür ilan ediyor, diğer taraf iyi amaçlarla yapılan her müdahaleyi otomatik olarak meşru kabul ediyor.

Eleştirel düşünce ikisine de aynı soruyu yöneltir: Kanıtın ne?

Sistem hangi davranışı ödüllendiriyor?

2026'da yayımlanan başka bir deney bu tartışmanın çözüm tarafına dair küçük fakat ilginç bir ipucu veriyor.

Austin van Loon ve çalışma arkadaşları 1.043 katılımcıyı iki farklı sosyal medya tasarımına rastgele atadı. Kontrol grubunda yüksek beğeni alan kullanıcıların “popüler” olarak ödüllendirildiği bir yapı vardı. Deney grubunda ise karşı görüşlerle saygılı biçimde etkileşime giren kullanıcıların “açık fikirli” olarak ödüllendirildiği bir sistem kullanıldı.

İkinci gruptaki katılımcılar mesajlarında daha fazla entelektüel tevazu işareti gösterdi ve daha olumlu duygular bildirdi. Araştırmacılar tutumların veya kutuplaşmanın değiştiğine dair anlamlı bir etki bulmadı; yani sonucu olduğundan büyük okumamak gerekiyor.

Fakat deney önemli bir mekanizmaya işaret ediyor:

Platformların yalnızca içerik kuralları yoktur. Ödül sistemleri vardır.

Beğeni, paylaşım, takipçi, erişim ve görünürlük kullanıcıya hangi davranışın karşılık bulduğunu öğretir.

Bir sistem kesin konuşanı, öfkeleneni ve kendi grubunu alkışlatanı sürekli ödüllendiriyorsa kullanıcıların daha nüanslı düşünmesini isteyen bir “topluluk kuralları” sayfası fazla şey değiştirmeyebilir.

Eleştirel düşünceyi korumak isteyen kurumların bu nedenle yalnızca yasak listelerine değil, teşvik yapılarına bakması gerekir.

Make Orwell Fiction Again ne talep ediyor?

“Make Orwell Fiction Again” politik bir kampın diğerine karşı kullanacağı slogan haline geldiği anda kendi anlamını kaybeder.

Çünkü Orwell'in kâbusunu yeniden üretmenin en kestirme yollarından biri, yalnızca karşı tarafın propaganda yaptığını düşünmektir.

Eleştirel düşünce daha zahmetli bir disiplin ister:

• Kendi tarafımızdan gelen iddiaya karşı taraftan gelen iddiayla aynı kanıt standardını uygulamak.

• Bir görüşün popülerliğini doğruluğunun kanıtı saymamak.

• Bir insanın yanlış konuşabilme hakkı ile yanlışının eleştiriden korunmasını birbirinden ayırmak.

• Algoritmik görünürlüğü gerçek kamuoyunun kusursuz ölçümü sanmamak.

• Fikir değiştirmeyi karakter zayıflığı değil, yeni kanıta verilen meşru tepki olarak görmek.

Bunlar dramatik talepler değil. Zaten değerleri de burada.

Özgür toplumların dayanıklılığı yalnızca anayasalarında hangi hakların yazdığıyla ölçülemez. Bir odada çoğunluğa karşı çıkmanın, bir kurumun kararını sorgulamanın veya kendi grubunun sevdiği bir iddianın kanıtını istemenin ne kadar pahalı olduğu da önemlidir.

Orwell'i yeniden kurgu haline getirmek, hiçbir zaman yanlış bilgiyle, propaganda ile veya iktidar mücadelesiyle karşılaşmayacağımız bir dünya kurmak demek değil. Böyle bir dünya insan davranışı hakkında bildiklerimizle pek uyumlu görünmüyor.

Daha gerçekçi hedef şu olabilir: Kimsenin gerçeğin tek sahibi olmadığı, hiçbir çoğunluğun sorgulanmaktan muaf tutulmadığı ve hiçbir bireyin ait olduğu gruba sadakat göstermek için kendi algısından vazgeçmek zorunda kalmadığı kurumlar kurmak.

1984'ü rahatsız edici yapan yalnızca Big Brother'ın insanları izlemesi değildi.

Winston Smith'in sonunda kendi zihninin tanıklığına güvenemez hale gelmesiydi.

Özgür düşüncenin son savunma hattı da burada bulunuyor: Bir insanın kanıt karşısında fikrini değiştirebilmesi kadar, kalabalık karşısında henüz değiştirmeme hakkını koruyabilmesi.

KAYNAKLAR:

• The Orwell Foundation, “Nineteen Eighty-Four”, George Orwell'in 1949 tarihli romanına ilişkin yayın ve eser kaydı

• George Orwell, “The Prevention of Literature”, Polemic, Ocak 1946

• George Orwell, “Politics and the English Language”, Horizon, Nisan 1946

• Hayes, Andrew F., Glynn, Carroll J. ve Shanahan, James, “Willingness to Self-Censor: A Construct and Measurement Tool for Public Opinion Research”, International Journal of Public Opinion Research, 2005

• Matthes, Jörg, Knoll, Johannes ve von Sikorski, Christian, “The ‘Spiral of Silence’ Revisited: A Meta-Analysis on the Relationship Between Perceptions of Opinion Support and Political Opinion Expression”, Communication Research, 2018

• Sparkman, Gregg, Geiger, Nathan ve Weber, Elke U., “Americans experience a false social reality by underestimating popular climate policy support by nearly half”, Nature Communications, 2022

• Bail, Christopher A. ve diğerleri, “Exposure to opposing views on social media can increase political polarization”, Proceedings of the National Academy of Sciences, 2018

• Brady, William J. ve diğerleri, “Redesigning algorithms to intervene on social norm misperceptions during a national election”, Nature, 2026

• van Loon, Austin ve diğerleri, “Designing social media to promote productive political dialogue”, Scientific Reports, 2026