Fransa’da Protestonun Kalıcı Siyaset Dili

Avrupa’da gösteriye katılmak hâlâ azınlık davranışı. Avrupa Sosyal Araştırması'nın 2018-2023 dönemindeki üç dalgasını inceleyen 2026 tarihli bir çalışma, araştırmaya katılan ülkelerde son 12 ay içinde kamusal bir gösteriye katıldığını söyleyenlerin genel oranını yaklaşık yüzde 8,5 olarak hesaplıyor. Fransa’da aynı oran 2018-2019 döneminde yüzde 15,5, pandemi dönemini kapsayan 2020-2022 dalgasında yüzde 10,8 ve 2022-2023 döneminde yüzde 18,5. Fransa yüksek mobilizasyon gösteren ülkeler arasında; fakat tek örnek değil. İspanya üç dalgada da Fransa’nın üzerinde bulunuyor.[4]

Bu tablo, “Fransızlar her şeye karşı çıkar” klişesini doğrulamaktan çok onu yetersiz kılıyor. Çünkü bir toplumda protestonun sık görülmesi yalnız öfkenin miktarını anlatmaz. Öfkenin hangi kanallardan ifade edilebildiğini, insanların hangi davranışları meşru gördüğünü, örgütlerin ne kadar hızlı harekete geçebildiğini ve devletle toplum arasındaki uyuşmazlıkların nerede çözüldüğünü de gösterir.

Fransa’yı dikkat çekici yapan, her Fransızın sürekli protesto etmesi değildir. Daha önemli olan, seçim, dilekçe, sendika, grev ve sokak gösterisi arasındaki sınırların siyasal kültür içinde birbirinden kopuk dünyalar oluşturmamasıdır. Bir çıkar çatışması büyüdüğünde, kamusal mobilizasyon yabancı bir araç gibi yeniden keşfedilmez. Zaten bilinen seçeneklerden biridir.

1789 mirası güçlü, fakat açıklama tek başına orada değil

Fransız Devrimi bu hikâyeden çıkarılamaz. 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’nin ikinci maddesi özgürlük, mülkiyet ve güvenlikle birlikte “baskıya direnme”yi doğal ve devredilemez haklar arasında sayar. On birinci madde ise düşünce ve kanaatlerin serbestçe açıklanmasını temel haklardan biri olarak tanımlar.[1] Bildirge sonraki Fransız anayasal düzenlerinin de başlıca referanslarından biri olmuştur.

Fakat buradan 1789’dan 2026’ya uzanan kesintisiz bir “devrimci karakter” çıkarmak tarihsel olarak fazla kolay olur. Modern protesto biçimlerinin önemli bölümü sonraki iki yüzyılda oluştu. Grevler, sendikalar, işçi örgütleri, öğrenci hareketleri ve kitlesel yürüyüşler farklı dönemlerin siyasal ve ekonomik koşulları içinde kurumsallaştı. 1946 Anayasası’nın önsözü sendikal faaliyeti açıkça güvence altına aldı ve grev hakkının yasaların belirlediği çerçevede kullanılacağını ilan etti.[2]

Dolayısıyla Fransız Devrimi’ni biyolojik bir başlangıç noktası gibi değil, bir meşruiyet sözlüğünün oluştuğu tarihsel kırılma olarak görmek daha açıklayıcıdır. Yurttaşın devlete yalnız itaat eden kişi olmadığı; hak, temsil ve kamusal otoritenin kaynağı hakkında söz söyleme iddiası taşıdığı fikri olağanüstü güçlü bir sembolik miras bıraktı. Fakat bu mirası sokağa taşıyan mekanizmalar daha sonra inşa edildi.

Protesto bir davranıştan çok repertuvar haline geldi

Charles Tilly’nin toplumsal hareketler üzerine geliştirdiği yaklaşım burada kullanışlıdır. Toplumlar taleplerini ifade etmek için sonsuz sayıda yöntem icat etmez. Tarih içinde öğrenilmiş, tanınabilir ve tekrar edilebilir belirli “çekişme repertuvarları” oluşur. Grev, yürüyüş, işyeri işgali, miting veya dilekçe yalnız araç değildir; geçmiş deneyimlerden öğrenilmiş siyasal davranış biçimleridir.

Tilly ve Edward Shorter’ın Fransa’daki 19. ve 20. yüzyıl grevlerini inceleyen çalışmaları, grev dalgalarının çoğu zaman yalnız ekonomik pazarlık olmadığını; kamu otoritelerine yönelen siyasal güç gösterileri de taşıdığını ortaya koydu. Aynı araştırma geleneğinin önemli bulgularından biri, büyük mobilizasyonların tamamen kendiliğinden ortaya çıkmadığıdır. Şikâyeti tanımlayacak, aktaracak ve kolektif eylemi mümkün kılacak örgütsel yapı gerekir.[3]

Bu ayrım Fransa’nın neden tekrar tekrar geniş mobilizasyonlar üretebildiğini anlamaya yardım eder. Bir toplumda insanlar önce “protesto yapılabilir mi?” sorusunu çözmek zorundaysa harekete geçmenin maliyeti yüksektir. Eylem biçimi sendikalar, öğrenciler, meslek örgütleri ve önceki kuşakların deneyimleri sayesinde zaten toplumsal hafızada bulunuyorsa eşik düşer.

Buradaki süreklilik aynı sloganların iki yüz yıl tekrarlanması değildir. Süreklilik, anlaşmazlığın gerektiğinde kamusal alana taşınabileceğine ilişkin kolektif bilgidir.

Merkezi devlet çatışmanın adresini de belirliyor

Fransa’nın siyasal ve endüstriyel ilişkiler modeli uzun süre güçlü devlet müdahalesiyle şekillendi. Chris Howell’ın Fransız endüstriyel ilişkileri üzerine çalışması ilginç bir paradoks gösteriyor: işletmelerde toplumsal diyalog ve çalışan temsiline ilişkin yoğun bir kurum ağı gelişirken sendikaların örgütsel gücü gerileyebiliyor; buna rağmen devlet, çalışma ilişkilerinin yeniden düzenlenmesinde merkezi aktör olmayı sürdürüyor.[6]

Bu yapı siyasal çatışmanın yönünü de etkiliyor. Ücret, emeklilik, çalışma süresi, kamu hizmetleri veya sosyal haklarla ilgili önemli kararlar merkezi siyasal otoriteyle güçlü biçimde ilişkilendirildiğinde, toplumsal taleplerin adresi yalnız işveren veya yerel yönetim olmaz. Ulusal hükümet de doğrudan muhatap haline gelir.

Buradan “merkezi devlet protestoya yol açar” biçiminde mekanik bir nedensellik çıkarılamaz. Merkezi devlet yapısına sahip olup daha düşük sokak mobilizasyonu yaşayan ülkeler vardır. Fakat Fransa’da devletin ekonomik ve sosyal düzenlemelerdeki tarihsel ağırlığı ile toplumsal hareketlerin siyasal otoriteyi doğrudan hedefleyen repertuvarı birbirini uzun süre beslemiştir.

Bu nedenle Paris’teki büyük bir yürüyüş yalnız kalabalıkların başkentte toplanması değildir. Fransa’nın karar merkezinin nerede olduğu ile itirazın nereye yöneltildiği çoğu zaman aynı haritada buluşur.

Fransız sendika paradoksu

Fransa’nın en öğretici özelliklerinden biri sendika üyeliği ile sendikal etkinin aynı şey olmamasıdır. Fransa Hazine Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı verilere göre sendikalaşma oranı 2010’da yaklaşık yüzde 8 iken, çalışanların toplu sözleşmelerle kapsanma oranı 2008’de yüzde 93’tü.[5] Kurum bu olağandışı farkı, toplu sözleşmelerin sendika üyesi olmayan çalışanlara da genişletilebilmesini sağlayan Fransız sisteminin yapısıyla açıklıyor.

Bu oranlar eski dönemlere ait oldukları için bugünün tam fotoğrafı olarak kullanılmamalı; değerleri başka yerde. Fransız modelindeki yapısal paradoksu görünür kılıyorlar: bir örgütün mobilizasyon kapasitesi yalnız aidat ödeyen üye sayısıyla ölçülemiyor.

Bu özellik sokak siyasetini anlamak açısından önem taşıyor. Sendikalar yalnız kendi üyelerinin çıkarlarını pazarlık eden kapalı kulüpler gibi çalışmadığında, başlattıkları bir grev veya protesto daha geniş bir çalışan kitlesi tarafından kendi meselesi olarak algılanabiliyor. Katılım ile üyelik arasındaki mesafe böylece büyüyebiliyor.

Örgütlü çekirdek küçükken kamusal etki alanının büyük olması, Fransa’daki toplumsal hareketlerin neden zaman zaman örgütlerin resmi büyüklüğünden çok daha geniş göründüğünün açıklamalarından biridir.

Kuşaklar aynı davranmıyor, fakat ortak dili tanıyor

“Fransa’da gençten yaşlıya herkes sokağa çıkar” cümlesi etkileyici fakat veri bunu bu kadar düzgün göstermiyor. 2018-2023 Avrupa verilerini kullanan araştırmada yaş yükseldikçe gösteriye katılma olasılığı genel örneklemde azalıyor.[4] Fransa üzerine CEVIPOF araştırmaları da gençlerin kurumlara daha eleştirel yaklaştığını, doğrudan katılım talebinin gençlerde daha güçlü olduğunu ve protestonun genç kuşaklarda daha tanıdık bir siyasal ifade biçimi haline geldiğini belirtiyor.[7]

Fakat kuşak farkı başka bir bulguyla birlikte okunmalı. CEVIPOF’un on yıllık verileri, gençlerle 60 yaş üzerindekiler arasındaki bazı siyasal tutum farklarının zaman içinde daraldığını ve yaşın Fransız siyasetindeki ayrışmaları tek başına açıklayan bir değişken olmaktan uzaklaştığını gösteriyor.[7]

Bu nedenle daha doğru ifade “her yaş grubu eşit biçimde protesto ediyor” değildir. Fransa’da farklı kuşaklar farklı yoğunlukta ve farklı konular etrafında mobilize olsalar da, protestonun meşru bir siyasal davranış olabileceğine dair toplumsal bilgi tek bir kuşağa hapsolmuş görünmüyor.

Kuşaklar arasında aktarılan şey belirli bir görüş de değildir. Aynı toplumda birbirine tamamen zıt talepler için sokağa çıkan gruplar bulunabilir. Aktarılan daha temel bir beceridir: siyasal hoşnutsuzluğun kamusal ve kolektif biçimde ifade edilebileceği bilgisi.

Protesto ile şiddeti aynı kategoriye koymamak gerekiyor

Fransa’nın protesto tarihini romantikleştirmenin en kolay yolu, kitlesel katılım ile şiddeti birbirine karıştırmaktır. Hukuki çerçeve bunun tersini yapar. Fransız İç Güvenlik Kanunu kamusal alandaki yürüyüş ve gösterileri düzenlemeye tabi tutar; kamu düzeninin ciddi biçimde bozulacağı değerlendirilen gösteriler yasaklanabilir.[8]

1789 Bildirgesi’ndeki “baskıya direnme” ifadesi de modern Fransa’da sınırsız bir fiziksel direnme yetkisi olarak okunamaz. Aynı anayasal gelenek özgürlüğün sınırlarını, başkalarının haklarını ve kamu düzenini de tanır.[1] Modern protesto hukukunda hak ile düzen arasındaki gerilim tam olarak burada bulunur.

Televizyon görüntülerinin yarattığı seçilim yanlılığı da hesaba katılmalı. Yanan bir çöp kutusu, on binlerce kişinin olaysız yürüyüşünden daha fazla görüntülenir. Böylece Fransa dışarıdan bakıldığında sürekli çatışma halinde bir toplum gibi algılanabilir. Oysa protestoya katılım verileri gösterilerin yaygınlığını desteklese de toplumun çoğunluğu herhangi bir yıl içinde gösteriye katılmıyor.[4]

Yani incelenmesi gereken olgu şiddetin normalleşmesi değil, kolektif itirazın siyasal olarak tanınabilir bir davranış haline gelmesidir.

Güçlü protesto kültürü güçlü demokrasi anlamına mı gelir?

Burada romantik anlatının diğer sınırına geliyoruz. Sokağa çıkabilmek tek başına demokratik sistemin iyi çalıştığını göstermez. Protesto bir toplumun yurttaşlık kapasitesini gösterebilir; aynı zamanda temsil kurumlarının, müzakere kanallarının veya sosyal diyaloğun yeterince çalışmadığını da gösterebilir.

Sürekli mobilizasyonun maliyeti vardır. Grevden etkilenmeyen üçüncü kişiler ekonomik ve günlük yaşam maliyetleri üstlenebilir. İyi örgütlenmiş bir azınlığın görünürlüğü, sessiz çoğunluğun tercihleriyle aynı şey değildir. Seçilmiş hükümetlerin karar alma yetkisi de demokratik düzenin parçasıdır. Bu nedenle gösterinin büyüklüğü tek başına bir politikanın meşru veya gayrimeşru olduğunu kanıtlamaz.

Tersinden bakıldığında seçim kazanmak da toplumsal itirazı anlamsızlaştırmaz. Temsili demokraside seçimler yönetime yetki verir; sendikalar, mahkemeler, medya, sivil toplum ve barışçıl protesto ise bu yetkinin kullanıldığı yıllar boyunca toplumla devlet arasındaki geri bildirim kanallarını oluşturur.

Fransa’nın ilginçliği bu iki meşruiyet türünün sık sık aynı sahnede karşılaşmasıdır: sandıktan doğan yönetme yetkisi ile kamusal alanda görünür hale gelen itiraz hakkı.

Bu nedenle Fransız örneğinden çıkarılabilecek en güçlü fikir, bir halkın “isyan etmeyi sevmesi” değildir. Daha derindeki mekanizma, itiraz etmenin nesiller boyunca unutulmamasıdır. Hukuk ona sınır ve meşruiyet verir; kurumlar örgütlenme kapasitesi yaratır; geçmiş hareketler yöntem bırakır; sonraki kuşaklar aynı yöntemleri farklı meselelerde yeniden kullanır.

Bir toplumun siyasal kültürü yalnız hangi hakların anayasasında yazdığıyla ölçülmez. O haklardan biri tartışmalı hale geldiğinde yurttaşların hangi meşru araçların ellerinde bulunduğunu bilip bilmediği de önemlidir. Fransa’yı incelenmeye değer yapan, sokakta ne kadar gürültü çıktığından çok, kolektif itirazın siyasal hafızadan silinmemiş olmasıdır.